Bước định hướng (Orient) là chỗ trong vòng OODA mà những gì ta thấy được biến thành ý nghĩa: "chuyện này là gì, nó quan trọng với mình ra sao". John Boyd đặt bước này vào giữa sơ đồ, vì cùng một cảnh trước mắt, hai người có kinh nghiệm, văn hoá và thông tin khác nhau sẽ hiểu khác nhau và chọn khác nhau. Muốn quyết nhanh mà ít sai, việc đáng đầu tư nhất là cách ta nhìn, không phải tốc độ bấm nút.
Cùng một cảnh, hai cách hiểu
Một chiếc xe máy đề mãi không nổ trước cổng trường. Cậu học sinh lớp mười nhìn thấy "xe hỏng", gọi điện cho bố. Ông thợ sửa xe đầu ngõ nghe tiếng đề vài giây đã nói: "Không phải hỏng, bình yếu thôi, đạp cần khởi động là nổ." Hai người cùng quan sát một thứ, cùng nghe một âm thanh. Khác nhau nằm ở bước định hướng.
Điều đó nghe hiển nhiên, nhưng hệ quả của nó thì không. Nếu định hướng quyết định ta hiểu gì từ những gì thấy, thì nó cũng quyết định ta nhìn vào đâu ngay từ đầu. Ông thợ không chỉ hiểu đúng hơn, ông còn biết lắng nghe đúng chỗ: tiếng đề khò khè hay giòn, đèn pha sáng hay mờ. Cậu học sinh không biết phải để ý những điều đó, nên chúng lướt qua mà không thành thông tin.
Boyd vẽ điều này bằng các mũi tên từ định hướng quay ngược về quan sát. Trong sơ đồ của ông, định hướng không chỉ nhận dữ liệu từ quan sát mà còn chỉ đạo việc quan sát.
Năm thứ nằm trong ô định hướng của Boyd
Trong bản sơ đồ OODA giữa thập niên 1990, Boyd ghi bên trong ô định hướng năm yếu tố đan vào nhau. Bảng dưới diễn giải từng yếu tố bằng ví dụ đời thường và gợi ý cách làm cho nó tốt lên.
| Yếu tố (theo sơ đồ của Boyd) | Nghĩa là gì | Ví dụ | Làm gì để giàu thêm |
|---|---|---|---|
| Di sản di truyền (genetic heritage) | Những gì cơ thể và bộ não có sẵn: phản xạ, sức chịu đựng, giới hạn giác quan | Người dễ say xe nhìn một chuyến đi đèo khác người không say | Không đổi được, nhưng biết rõ để tính trước |
| Truyền thống văn hoá (cultural traditions) | Thói quen nghĩ, cách xử sự học từ gia đình, vùng miền, nhóm | Cùng một lời từ chối, người này thấy thẳng thắn, người kia thấy phũ | Hỏi người khác vùng, khác nghề xem họ hiểu thế nào |
| Kinh nghiệm trước đó (previous experiences) | Những lần đã gặp tình huống giống hoặc gần giống | Ông thợ nghe tiếng đề là biết bình yếu | Làm nhiều, và quan trọng hơn: nhìn lại sau mỗi lần làm |
| Thông tin mới (new information) | Những gì vừa quan sát được | Đèn pha mờ khi đề máy | Tập ghi sự việc tách khỏi phán đoán |
| Phân tích và tổng hợp (analysis & synthesis) | Bẻ tình huống ra từng phần rồi ghép lại thành bức tranh mới | Xe đi xa không sạc, đèn mờ, máy không nổ: ghép lại thành "bình yếu" | Tập so sánh tình huống này với tình huống ở lĩnh vực khác |
Boyd không coi năm yếu tố này là năm ngăn kéo riêng. Chúng tác động qua lại: văn hoá ảnh hưởng tới việc ta rút ra bài học gì từ kinh nghiệm; kinh nghiệm ảnh hưởng tới việc ta coi thông tin nào là đáng tin.
Phá đi để dựng lại: ý tưởng gốc của bài luận năm 1976
Trước khi có sơ đồ OODA, Boyd viết bài luận Destruction and Creation năm 1976. Ông lập luận rằng để hiểu một thế giới luôn thay đổi, con người phải liên tục làm hai việc ngược chiều: phá các khái niệm cũ thành mảnh, rồi ghép các mảnh từ nhiều nguồn khác nhau thành khái niệm mới khớp với thực tế hơn. Trong bài, ông viện dẫn định lý bất toàn của Gödel, nguyên lý bất định của Heisenberg và định luật thứ hai của nhiệt động lực học để nói một điều chung: hệ thống khái niệm nào tự khép kín, không chịu nhận thông tin từ bên ngoài, sớm muộn cũng lệch khỏi thực tế.
Đọc theo hướng đời thường: cách hiểu của mình về một việc giống tấm bản đồ. Khi đường sá thay đổi mà mình không vẽ lại, mình vẫn tự tin đi theo bản đồ, và càng tự tin càng lạc xa.
Khi định hướng trở thành cái bẫy
Kinh nghiệm là tài sản lớn nhất của bước định hướng, cũng là nguồn sai lầm lớn nhất. Ba kiểu vấp sau đây hay gặp:
Khớp nhầm với tình huống quen
Một cô giáo dạy lâu năm thấy học trò ngủ gật trong lớp, hiểu ngay là "lười". Lần này em ấy ngủ gật vì phải phụ mẹ bán hàng tới khuya. Kinh nghiệm cho cô một khuôn hiểu nhanh, và cái khuôn ấy che mất chi tiết khác thường. Câu hỏi giúp chặn kiểu vấp này: "Có điều gì ở lần này không giống những lần trước?"
Bản đồ cũ cho vùng đất đã đổi
Một quán bún ở Huế bán đắt khách nhiều năm nhờ nằm cạnh bến xe. Bến xe dời đi, quán vẫn giữ giờ mở và lượng nấu như cũ, rồi thắc mắc vì sao cuối ngày thừa nồi nước dùng. Mọi quan sát đều có đủ, chỉ là cách hiểu chưa được cập nhật.
Chỉ có một cặp kính
Người chỉ quen một cách nhìn sẽ thấy mọi tình huống giống nhau. Người học kế toán nhìn đâu cũng thấy chi phí; người học thiết kế nhìn đâu cũng thấy bố cục. Không cách nhìn nào sai, nhưng chỉ có một thì thiếu.
Những kiểu vấp này có họ hàng gần với thiên kiến xác nhận, một chủ đề được bàn kỹ ở wiki khác về thiên kiến nhận thức. Còn chuyện khi nào nên tin trực giác của người lành nghề, như các nghiên cứu về lính cứu hoả của Gary Klein, cũng thuộc một wiki khác. Ở đây ta chỉ giữ ý thực dụng: định hướng tốt là định hướng biết tự nghi ngờ đúng lúc.
Ba câu hỏi để kiểm tra bước định hướng
Trước một quyết định đáng kể, hoặc ngay sau khi một quyết định ra kết quả bất ngờ, hãy hỏi mình ba câu. Chúng chỉ mất một phút.
- "Mình đang nhìn chuyện này bằng kinh nghiệm nào?" Gọi tên được khuôn mình đang dùng ("giống lần trước bị khách bom hàng") là đã tách được khuôn khỏi sự việc.
- "Ai sẽ nhìn chuyện này khác hẳn mình?" Nghĩ tới một người cụ thể: mẹ, người bạn làm nghề khác, một khách hàng lớn tuổi. Họ sẽ để ý tới chi tiết nào?
- "Điều gì xảy ra thì mình phải đổi cách hiểu?" Nếu không nghĩ ra được dấu hiệu nào khiến mình đổi ý, đó là lúc cách hiểu đã đóng khung.
Làm giàu bước định hướng mà không phải đợi mười năm
Kinh nghiệm thật cần thời gian, nhưng có những cách rút ngắn đáng kể.
- Nhìn lại có chủ đích. Sau mỗi việc quan trọng, ghi ba dòng: mình đã đoán gì, thực tế ra sao, khác ở đâu. Không có bước này, mười năm làm việc có thể chỉ là một năm lặp mười lần.
- Mượn kinh nghiệm của người khác. Hỏi người đi trước một câu cụ thể: "Lần đầu gặp chuyện này anh chị đã hiểu sai ở đâu?" Câu hỏi đó thường cho nhiều hơn một lời khuyên chung.
- Đọc và sống ngoài lĩnh vực của mình. Boyd ghép vật lý, toán học và lịch sử vào một bài luận. Người bán hàng đọc về nghề nông, người học kỹ thuật đi làm tình nguyện ở vùng khác — mỗi lần như thế là thêm một mảnh để ghép.
- Đi cùng người trong nghề một buổi. Theo một người bán hàng lâu năm ở chợ Bến Thành, hay theo một bác nông dân ở Đắk Lắk đi thăm vườn một buổi sáng, và chỉ hỏi "bác đang nhìn gì vậy?". Những gì họ nhìn mà mình không nhìn chính là phần định hướng mình còn thiếu.
Góc nhìn hôm nay: một bài tập nhỏ trong tuần
Chọn một tình huống quen mà mình hay phản ứng theo lối mòn, ví dụ bị ai đó trả lời tin nhắn chậm, bị bạn cùng nhóm nộp phần việc trễ, hay thấy khách hỏi giá rồi bỏ đi. Trong một tuần, mỗi lần gặp lại tình huống ấy, ghi ra giấy hai cách hiểu khác nhau trước khi phản ứng. Không cần chọn cách đúng; chỉ cần có hai.
Đến cuối tuần, nhìn lại xem cách hiểu thứ hai đúng bao nhiêu lần. Thường thì đủ nhiều để thấy: cái khuôn cũ không sai hoàn toàn, nhưng nó không phải lúc nào cũng đúng. Đó là bước đầu tiên để định hướng trở nên linh hoạt, và cũng là lý do người quyết đoán thật sự không phải là người chắc chắn nhất, mà là người hiểu tình huống nhanh nhất.
Câu hỏi thường gặp
Bước định hướng (Orient) trong OODA là gì?
Đó là bước biến những gì quan sát được thành ý nghĩa, dựa trên kinh nghiệm, văn hoá, thông tin mới và khả năng phân tích của mỗi người. John Boyd đặt bước này vào trung tâm sơ đồ vì nó chi phối cả việc ta nhìn vào đâu lẫn việc ta chọn gì.
Vì sao định hướng được coi là bước quan trọng nhất?
Vì cùng một quan sát, định hướng khác nhau dẫn tới quyết định khác nhau. Một người hiểu tình huống đúng có thể hành động gần như không cần cân nhắc, còn người hiểu sai thì quyết nhanh mấy cũng là quyết nhầm.
Năm yếu tố trong bước định hướng của Boyd là gì?
Theo sơ đồ của Boyd, ô định hướng gồm di sản di truyền, truyền thống văn hoá, kinh nghiệm trước đó, thông tin mới, và khả năng phân tích – tổng hợp. Năm yếu tố này đan vào nhau chứ không đứng riêng.
Làm sao biết cách hiểu của mình đã lỗi thời?
Dấu hiệu rõ nhất là kết quả liên tục khác điều mình dự đoán mà mình vẫn đổ cho may rủi. Một câu hỏi tự kiểm hữu ích: "Điều gì xảy ra thì mình phải đổi cách hiểu?" Nếu không trả lời được, cách hiểu đã đóng khung.
Bài luận Destruction and Creation của Boyd nói gì?
Bài luận năm 1976 cho rằng để hiểu thế giới đang đổi, con người phải liên tục phá các khái niệm cũ và ghép các mảnh từ nhiều nguồn thành khái niệm mới. Ông viện dẫn Gödel, Heisenberg và nhiệt động lực học để nói rằng hệ thống khép kín sẽ lệch dần khỏi thực tế.
