Đổi ý khi có dữ kiện mới không làm mất tính quyết đoán; giữ một quyết định đã rõ là sai chỉ để khỏi mất mặt mới là cố chấp. Người dứt khoát đổi ý vì thông tin thay đổi, không đổi vì bị nài, vì người nói sau cùng hay vì một chút tiếc nuối. Khi đổi, họ nói rõ lý do, nhận phần mình và lo phần hệ quả cho người bị ảnh hưởng.
Bốn cách phản ứng khi quyết định bị thách thức
Một quyết định vừa chốt thường không được yên lâu. Có người chê, có tin mới, có chuyện không như dự tính. Cách mỗi người phản ứng lúc đó chia ra bốn kiểu khá rõ, và chỉ một kiểu gọi được là quyết đoán.
| Kiểu | Khi có dữ kiện mới | Khi chỉ có áp lực, không có gì mới | Người xung quanh cảm nhận |
|---|---|---|---|
| Cố chấp | Giữ nguyên, gạt thông tin đi | Giữ nguyên | "Nói gì cũng không nghe" |
| Ba phải | Đổi | Cũng đổi | "Không biết đâu mà lần" |
| Kiên định | Xem xét, có thể giữ hoặc đổi | Giữ | "Khó lay nhưng có lý" |
| Cứng vì sợ sai | Biết nên đổi nhưng không dám nói | Giữ | "Biết sai mà vẫn làm" |
Nhìn cột giữa và cột thứ ba: người kiên định là người phân biệt được hai cột đó. Người cố chấp và người ba phải giống nhau ở một điểm: cả hai đều không phân biệt. Một người lúc nào cũng giữ, một người lúc nào cũng đổi.
Vì sao đổi ý lại khó đến vậy
Nếu chỉ là chuyện tính toán, đổi ý khi có tin mới là việc hiển nhiên. Nó khó vì đi kèm mấy nỗi ngại rất người.
- Sợ mất mặt. Đã nói trước mọi người "mình chọn cái này", giờ quay lại thì sợ bị coi là thiếu suy nghĩ. Ở nhiều nhóm, đổi ý bị chọc là "nói một đằng làm một nẻo".
- Đã bỏ công sức. Đã đặt cọc, đã mua đồ, đã làm được một nửa. Thứ đã bỏ ra kéo người ta ở lại. Wiki khác trong hệ bàn kỹ hiện tượng chi phí chìm; ở đây chỉ cần nhớ rằng phần đã bỏ ra không lấy lại được dù giữ hay đổi.
- Muốn mình trước sau như một. Từ năm 1957, nhà tâm lý học Leon Festinger đã mô tả cảm giác khó chịu khi hành động và suy nghĩ của ta không khớp nhau, và xu hướng tìm lý do để giữ cho chúng khớp. Thường thì cách dễ nhất là coi nhẹ thông tin mới.
Đâu là dữ kiện mới, đâu chỉ là áp lực
Câu hỏi then chốt trước khi đổi: điều vừa xuất hiện có thật sự làm thay đổi những gì mình biết lúc chọn không? Bảng dưới đây giúp tách hai loại.
| Là dữ kiện mới (đáng xem lại) | Chỉ là áp lực (thường không đủ để đổi) |
|---|---|
| Dự báo thời tiết đổi: có mưa lớn kéo dài đúng ngày đi | Một người trong nhóm nói "đi chỗ khác vui hơn" mà không nêu lý do |
| Chủ nhà báo tăng giá thuê hoặc đổi điều khoản | Đọc được một bình luận chê trên mạng, không rõ người viết là ai |
| Thầy cho biết đề tài đã chọn không xin được số liệu | Bạn thân chọn đề tài khác nên mình thấy chênh vênh |
| Bác sĩ dặn người nhà không nên đi xa trong tháng này | Cảm giác lo lo vào đêm trước ngày làm |
| Ngân sách thật của cả nhà ít hơn con số đã tính | Người bán nói "chị đổi sang loại này đi, đang có khuyến mãi" |
Cột phải không phải lúc nào cũng vô giá trị. Lời người khác đôi khi là tín hiệu của một dữ kiện chưa ai nói ra. Cách xử lý là hỏi tiếp cho tới khi ra dữ kiện: "Vì sao bạn nghĩ chỗ kia hợp hơn?" Nếu câu trả lời là "chỗ kia đường vào đang sửa, xe khách không vào được", đó là dữ kiện. Nếu câu trả lời là "thì thấy vậy", đó là áp lực.
Có một loại nữa cần cẩn thận: một kết quả xấu. Kết quả xấu có thể là dữ kiện cho thấy mình đã đánh giá sai, nhưng cũng có thể chỉ là xui. Một quán ăn ngon hôm đó nấu dở không có nghĩa lần chọn quán là sai. Danh mục hệ quả và đánh đổi của wiki có bài riêng về chuyện đừng chấm quyết định bằng may rủi.
Câu nói "khi sự thật thay đổi thì đổi ý" là của ai
Trên mạng hay có câu tiếng Anh "When the facts change, I change my mind. What do you do, sir?", đại ý: sự thật thay đổi thì ý kiến cũng đổi theo, còn ông thì sao. Câu này thường được gán cho nhà kinh tế học John Maynard Keynes. Câu này nghe rất hợp với chủ đề, nhưng cần nói rõ: những người chuyên truy nguồn trích dẫn chưa tìm thấy nó trong các bài viết hay thư từ của Keynes. Nó xuất hiện trong những lời kể lại nhiều năm sau khi ông mất. Vì vậy, đây là câu gán cho Keynes, chưa có nguồn gốc chắc chắn.
Ý của câu vẫn đáng giữ. Chỉ là khi dùng nó để thuyết phục ai đó, nên nói "người ta hay gán cho Keynes" thay vì "Keynes nói".
Đặt sẵn điều kiện đổi ý ngay lúc chốt
Cách dễ nhất để đổi ý mà không mất mặt là nói trước mình sẽ xem lại khi nào. Lúc chốt, thêm một câu:
"Mình chọn phương án A. Nếu đến thứ Tư mà [điều X] xảy ra, mình sẽ xem lại."
Câu này làm được ba việc. Nó cho người xung quanh biết quyết định có cơ sở. Nó cho chính mình một tín hiệu cụ thể để theo dõi, thay vì lo lắng mơ hồ. Và khi điều X xảy ra thật, việc đổi ý trở thành làm đúng điều đã hẹn, không phải lật lọng.
Ví dụ đời thường:
- "Nhóm mình chốt đi Đà Lạt sáng thứ Bảy. Tối thứ Năm nếu dự báo có mưa lớn cả hai ngày, mình chuyển sang đi Phan Thiết."
- "Con đăng ký học bơi lớp chiều. Học thử hai buổi mà con mệt quá không làm nổi bài tập buổi tối thì mình đổi sang lớp sáng Chủ nhật."
Đổi ý cho đàng hoàng: bốn bước
Khi đã thấy nên đổi, cách đổi quan trọng không kém. Một lần đổi gọn gàng giữ được lòng tin; một lần đổi lặng lẽ, nửa vời làm mất nó.
- Nói sớm. Đổi ý càng muộn, người khác càng phải gỡ nhiều thứ. Biết từ sáng thì báo từ sáng, đừng đợi tới giờ hẹn.
- Nêu dữ kiện. Nói rõ điều gì đã thay đổi: "Chủ nhà vừa báo không cho nuôi mèo, nên mình không thuê căn đó nữa." Không cần xin lỗi rối rít, cũng không cần giấu.
- Nhận phần mình. Nếu dữ kiện đó lẽ ra hỏi được từ đầu, nói thẳng: "Lẽ ra mình phải hỏi chuyện này trước." Câu này làm người nghe yên tâm hơn là một lời biện hộ.
- Lo phần hệ quả. Ai đã đặt vé, ai đã xin nghỉ, ai đã mua đồ? Đề xuất cách bù hoặc san sẻ, đừng để họ tự gỡ.
Một mẫu câu gộp đủ bốn bước: "Mình đổi từ A sang B, vì [điều gì đã thay đổi]. Phần [việc gì] lẽ ra mình phải kiểm tra sớm hơn. Ai đã [làm gì] thì mình lo [cách bù]."
Đổi bao nhiêu lần thì thành ba phải
Người Hán có thành ngữ "triêu lệnh tịch cải" (朝令夕改): sáng ra lệnh, chiều sửa. Tiếng Việt có câu "gió chiều nào che chiều ấy". Cả hai đều chê việc đổi liên tục mà không có lý do đứng vững. Vậy ranh giới nằm ở đâu?
Không có con số cố định, nhưng có mấy dấu hiệu cho thấy mình đang trượt sang phía ba phải:
- Mỗi lần đổi, mình khó nói ra một dữ kiện cụ thể đã thay đổi.
- Quyết định hay đổi theo người mình nói chuyện gần nhất.
- Mình đổi ý về cùng một việc nhiều lần, qua lại giữa hai phương án.
- Người xung quanh bắt đầu chờ thêm vài ngày "xem có đổi nữa không" rồi mới làm theo.
Dấu hiệu cuối là cái giá lớn nhất. Khi người khác không còn tin rằng quyết định của mình là thật, mọi lần chốt sau đều yếu đi.
Ngược lại, dấu hiệu của cố chấp cũng dễ nhận: mình bực mỗi khi có người đưa thông tin trái chiều, mình đi tìm lý do để bác thông tin đó trước khi đọc hết, và câu "mình đã nói rồi" xuất hiện nhiều hơn câu "để mình xem".
Hai tình huống, hai cách xử lý
Giữ: cả nhà bàn lại chuyện đi quê dịp Tết
Một gia đình ở Hà Nội đã chốt về quê ở Nghệ An bằng tàu đêm 27 Tết, vé đã mua từ tháng trước. Đến tuần cuối, một người họ hàng gọi điện khuyên đi xe khách "cho nhanh". Người bố hỏi lại xem có lý do gì mới không: đường có sửa, tàu có đổi giờ không. Không có gì thay đổi, chỉ là người kia quen đi xe. Cả nhà giữ kế hoạch. Đó là kiên định, không phải cố chấp, vì đã hỏi và đã nghe.
Đổi: nhóm sinh viên đổi chỗ thực địa
Một nhóm sinh viên ở Cần Thơ chốt đi thực địa một vườn cây ăn trái vào thứ Bảy. Thứ Năm, chủ vườn nhắn rằng vườn vừa phun thuốc, mấy ngày tới không nên vào. Nhóm trưởng nhắn ngay trong buổi tối: "Mình đổi sang vườn thứ hai trong danh sách, vì vườn đầu vừa phun thuốc. Lẽ ra mình nên gọi xác nhận từ đầu tuần. Bạn nào đã đặt xe thì gửi mình số điện thoại nhà xe, mình gọi đổi điểm đón." Không ai phàn nàn, vì lý do rõ và việc được lo.
Góc nhìn hôm nay
Một câu hỏi tự kiểm dùng được cho mọi quyết định đang chạy: "Nếu hôm nay mới phải chọn, với những gì mình đang biết, mình có chọn như cũ không?" Nếu có, giữ và đừng để lời nài làm lung lay. Nếu không, hỏi tiếp: điều gì đã thay đổi, và mình đổi bây giờ thì ai cần được báo.
Bài tập trong tuần: chọn một quyết định đang chạy (một lịch học, một kế hoạch cuối tuần, một món đồ định mua). Viết thêm cho nó một dòng "mình sẽ xem lại nếu…". Khi tín hiệu đó xuất hiện hoặc không xuất hiện, bạn sẽ thấy việc giữ hay đổi nhẹ nhàng hơn hẳn, vì nó đã được quyết từ trước.
Câu hỏi thường gặp
Đổi ý có phải là thiếu quyết đoán không?
Không, nếu đổi vì có dữ kiện mới và nói rõ lý do. Thiếu quyết đoán là đổi theo áp lực, theo người nói sau cùng, hoặc đổi qua lại nhiều lần mà không có lý do cụ thể. Giữ một quyết định đã rõ là sai chỉ để giữ thể diện mới là cố chấp.
Kiên định và cố chấp khác nhau thế nào?
Người kiên định giữ quyết định khi chỉ có áp lực, nhưng xem xét lại khi có thông tin mới. Người cố chấp giữ trong cả hai trường hợp và thường gạt thông tin trái chiều đi trước khi nghe hết. Khác biệt nằm ở việc có phân biệt được dữ kiện với áp lực hay không.
Làm sao biết đó là dữ kiện mới hay chỉ là áp lực?
Hỏi xem điều vừa xuất hiện có làm thay đổi những gì mình biết lúc chọn không. Nếu người khác chỉ nói "chỗ kia hay hơn", hãy hỏi tiếp vì sao cho tới khi ra một sự việc cụ thể. Không ra được sự việc nào thì thường đó là áp lực.
Câu "khi sự thật thay đổi thì đổi ý" có phải của Keynes không?
Câu này thường được gán cho John Maynard Keynes, nhưng người truy nguồn trích dẫn chưa tìm thấy nó trong bài viết hay thư từ của ông. Nó xuất hiện trong lời kể lại nhiều năm sau khi ông mất, nên nên gọi là câu gán cho Keynes.
Muốn đổi ý mà không mất mặt thì nói thế nào?
Nói sớm, nêu rõ điều gì đã thay đổi, nhận phần mình nếu lẽ ra kiểm tra được từ đầu, và đề xuất cách lo hệ quả cho người bị ảnh hưởng. Tốt nhất là ngay lúc chốt đã nói trước mình sẽ xem lại trong điều kiện nào.
