Quyết đoán là khả năng chốt một lựa chọn trong khoảng thời gian hợp lý, nói rõ lựa chọn đó ra và chịu trách nhiệm về hệ quả của nó. Người quyết đoán không phải người lúc nào cũng đúng, mà là người không để việc cần quyết treo lơ lửng mãi. Ngược lại, thiếu quyết đoán không phải là cẩn thận: đó là khi sự cân nhắc kéo dài quá mức cần thiết, đến nỗi chính việc không chọn đã trở thành một lựa chọn, thường là lựa chọn tệ nhất.
Nghĩa của chữ "quyết đoán"
"Quyết đoán" là từ Hán Việt, ghép từ hai chữ đều mang ý cắt. Chữ quyết (決) gốc liên quan đến nước: khơi bờ cho dòng nước chảy đi một hướng. Chữ đoán (斷) có bộ cân, tức cái rìu, nghĩa là chặt đứt. Ghép lại, quyết đoán là mở một lối và cắt bỏ những lối còn lại.
Thú vị là tiếng Anh cũng đi đúng đường ấy. Decide đến từ tiếng Latin decidere, nghĩa đen là "cắt ra, cắt đứt". Hai nền ngôn ngữ cách xa nhau đều hiểu: quyết định nghĩa là chấp nhận bỏ đi một số khả năng. Ai muốn giữ tất cả các khả năng thì thật ra chưa quyết gì cả.
Từ điển tiếng Việt thường giải thích "quyết đoán" là "có khả năng quyết định nhanh và dứt khoát". Chữ "nhanh" ở đây cần hiểu cho đúng: nhanh so với mức việc đó đòi hỏi, không phải nhanh tuyệt đối. Bài riêng trong danh mục này bàn kỹ chuyện quyết đoán có phải là quyết nhanh hay không.
Ba phần của một hành vi quyết đoán
Nhìn kỹ, một quyết định dứt khoát gồm ba phần. Thiếu phần nào thì người ngoài sẽ thấy "chưa quyết đoán" dù người trong cuộc đã nghĩ rất nhiều.
- Chốt trong hạn. Có một thời điểm, dù tự đặt hay do hoàn cảnh đặt, mà sau đó lựa chọn được đưa ra. Không có hạn thì việc cân nhắc có thể kéo dài vô tận.
- Nói rõ ra. Lựa chọn được nói bằng lời mà người liên quan hiểu được: "Mình chọn phương án B, bắt đầu từ thứ Hai." Một cái gật đầu nửa vời, một câu "chắc là vậy đi" chưa phải là chốt.
- Nhận hệ quả. Khi kết quả không như mong, người quyết đoán không đổ cho người khác hay cho "hoàn cảnh ép", mà xem lại mình đã chọn dựa trên gì và lần sau làm khác ở đâu.
Phần thứ ba hay bị bỏ qua nhất. Nhiều người chốt rất nhanh nhưng khi hỏng thì lại nói "tại mọi người bảo thế". Đó là nhanh, chưa phải quyết đoán.
Dấu hiệu của người quyết đoán
Không cần bài trắc nghiệm, chỉ cần quan sát cách một người xử lý những việc nhỏ trong ngày. Các dấu hiệu dưới đây hay gặp ở người được xung quanh đánh giá là dứt khoát.
Họ biết việc nào cần quyết kỹ, việc nào không
Chọn quán ăn trưa, chọn màu bìa hồ sơ, chọn đi đường nào khi cả hai đường đều thông: họ chốt trong vài giây. Chọn trường cho con, ký một hợp đồng thuê nhà: họ dành thời gian, hỏi người hiểu chuyện, đọc kỹ. Quyết đoán là phân bổ thời gian suy nghĩ theo tầm quan trọng của việc.
Họ nói "được" hoặc "không" rõ ràng
Khi được nhờ việc, họ trả lời có hoặc không, hoặc "để mình xem lịch, tối nay báo lại" và tối đó báo lại thật. Câu "để tính" của họ có hạn.
Họ chấp nhận rằng sẽ có lúc sai
Người quyết đoán vẫn sợ sai như mọi người, chỉ là họ không đợi tới lúc chắc chắn trăm phần trăm. Họ hiểu rằng phần lớn quyết định thường ngày sửa được, và chi phí của việc chờ mãi nhiều khi lớn hơn chi phí của một lựa chọn chưa hoàn hảo.
Họ hỏi ý nhưng không giao việc quyết cho người khác
Họ hỏi rất nhiều, nhưng câu hỏi cuối cùng vẫn tự trả lời. Hỏi ý là để có thêm dữ kiện; quyết là việc của người phải sống với kết quả.
Họ đổi ý khi có lý do, không đổi theo gió
Có dữ kiện mới thì họ sửa quyết định và nói rõ vì sao. Không có gì mới thì họ giữ, kể cả khi bị nài nỉ.
Dấu hiệu của sự thiếu quyết đoán
Thiếu quyết đoán thường lộ ra qua những thói quen rất đời thường. Bảng dưới đây đặt hai cách ứng xử cạnh nhau trong cùng một tình huống.
| Tình huống | Thiếu quyết đoán | Quyết đoán |
|---|---|---|
| Nhóm bạn hỏi tối nay ăn gì | "Gì cũng được", rồi chê từng gợi ý | Đưa ra hai lựa chọn, bảo cả nhóm chọn trong năm phút |
| Đi chợ mua một cái nồi | Đi ba sạp, về tay không, tuần sau đi lại | Định trước tầm giá, cỡ nồi, gặp cái đạt thì mua |
| Đăng ký môn học | Đợi xem bạn thân chọn gì, sát hạn mới chọn vội | Đọc đề cương, chọn theo kế hoạch của mình, đăng ký sớm |
| Cuộc họp lớp bàn quỹ | Bàn hai tiếng, kết thúc bằng "để tính thêm" | Chốt số tiền, người giữ quỹ, hạn đóng trước khi tan họp |
| Bị nhờ một việc không làm nổi | Ậm ừ nhận, sau đó làm dở hoặc lặn mất | Từ chối ngay, nói rõ lý do, gợi ý người khác nếu được |
| Quyết định đã chọn bị chê | Đổi ngay sang phương án của người chê | Nghe xem có dữ kiện mới không, rồi mới giữ hoặc sửa |
Một dấu hiệu khác dễ nhận: tìm thêm thông tin như một cách né quyết. Đọc thêm một bài so sánh, hỏi thêm một người, xem thêm một video đánh giá, trong khi những gì đã có từ lâu đã đủ để chọn. Việc này thuộc về danh mục do dự và chần chừ trong wiki, nơi bàn kỹ khi nào thông tin là "đủ".
Tiếng Việt có sẵn mấy chữ tả rất trúng: ba phải (ai nói cũng gật), cả nể (khó từ chối vì ngại), ậm ừ (không ra có cũng không ra không), lần chần, lưỡng lự. Thành ngữ "nước đến chân mới nhảy" tả kiểu người để việc trôi tới khi không còn lựa chọn nào nữa, và khi đó hoàn cảnh quyết thay.
Vì sao thiếu quyết đoán gây hại nhiều hơn ta nghĩ
Không chọn cũng là chọn. Khi bạn không quyết đăng ký lớp học thêm, hạn đăng ký qua đi và kết quả là bạn không học. Khi một nhóm không chốt ngày đi chơi, ngày đẹp nhất trôi qua và còn lại ngày ai cũng bận. Cái giá của sự lưỡng lự thường không ồn ào, nên ta ít nhận ra.
Có ba kiểu thiệt hại hay gặp:
- Mất cơ hội. Phòng trọ tốt, suất học bổng, chỗ ngồi gần cửa sổ trên chuyến xe đêm: những thứ tốt thường không đứng đợi.
- Mệt cho người xung quanh. Một người trong nhóm không chốt phần mình thì cả nhóm phải chờ. Trong gia đình, người hay nói "tuỳ" thường đẩy gánh nặng quyết sang người khác, rồi lại không vui với kết quả.
- Mệt cho chính mình. Một việc chưa quyết cứ quay lại trong đầu. Nhiều người kể rằng sau khi chốt một việc khó, dù chưa biết kết quả, họ thấy nhẹ hẳn.
Cũng cần nói rõ: có những người do dự đến mức ảnh hưởng nặng tới công việc và sinh hoạt, kèm lo âu kéo dài. Giới tâm lý học đã nghiên cứu riêng hiện tượng này, chẳng hạn Randy Frost và Deanna Shows năm 1993 xây dựng một thang đo sự thiếu quyết đoán. Nếu bạn thấy mình như vậy, nên tìm gặp chuyên gia tâm lý thay vì chỉ cố "rèn" một mình.
Quyết đoán không phải là gì
Có mấy hiểu lầm làm người ta sợ trở thành người quyết đoán, hoặc tưởng mình quyết đoán trong khi không phải.
- Không phải là độc đoán. Độc đoán là quyết thay người khác những việc của họ, không hỏi, không nghe. Quyết đoán là chốt phần việc thuộc về mình, sau khi đã nghe đủ.
- Không phải là liều. Liều là chốt mà không nhìn hệ quả. Quyết đoán là chốt sau khi đã nhìn hệ quả và chấp nhận nó.
- Không phải là không bao giờ đổi ý. Giữ một quyết định sai chỉ để giữ thể diện là cố chấp.
- Không phải là nói to, nói nhiều. Người trầm lặng vẫn có thể rất dứt khoát. Ngược lại, người nói to có khi chẳng chốt được điều gì.
Mỗi ý trên có một bài riêng trong danh mục này, vì đó chính là những chỗ người đọc hay hỏi nhất.
Tự kiểm: mình đang ở đâu
Thay vì tự gắn nhãn "mình là người quyết đoán" hay "mình là người hay do dự", hãy nhìn vào hành vi trong một tuần gần nhất. Năm câu hỏi dưới đây không để chấm điểm, chỉ để thấy chỗ nào cần chú ý.
- Tuần qua, có việc nào mình đã định quyết từ hai tuần trước mà vẫn chưa quyết không?
- Khi được hỏi ý kiến, mình nói "tuỳ" hoặc "gì cũng được" bao nhiêu lần, và có lần nào sau đó mình không hài lòng với lựa chọn của người khác?
- Có việc nào mình đã nhận lời dù biết không làm nổi không?
- Lần gần nhất mình đổi ý là vì có dữ kiện mới, hay vì ngại người khác không vui?
- Có quyết định nào hỏng mà mình vẫn chưa nói được một câu "đó là lựa chọn của mình"?
Câu nào làm bạn khựng lại lâu nhất, đó là chỗ nên bắt đầu.
Góc nhìn hôm nay: bắt đầu từ đâu
Quyết đoán không phải một tính cách bẩm sinh mà ai có thì có, ai không có thì chịu. Nó giống một thói quen được tạo ra từ rất nhiều lần chốt nhỏ. Bước dễ nhất để thử trong tuần này: chọn ra ba việc nhỏ đang treo (một món đồ định mua, một tin nhắn chưa trả lời, một lịch hẹn chưa xác nhận), đặt cho mỗi việc một giờ chốt cụ thể trong ngày mai, và làm đúng giờ đó.
Nếu muốn đọc thêm, cuốn Decisive của Chip Heath và Dan Heath (2013) đưa ra khung bốn bước để quyết những việc lớn mà ít bị lệch; danh mục khung quyết nhanh của wiki có bài riêng về khung này. Những bài khác trong danh mục "Quyết đoán là gì" đi sâu vào từng ranh giới: quyết đoán với độc đoán, với liều, với cố chấp, và cách rèn qua những quyết định nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Quyết đoán là gì?
Quyết đoán là khả năng chốt một lựa chọn trong thời gian hợp lý, nói rõ lựa chọn đó và chịu trách nhiệm về hệ quả. Người quyết đoán không đợi chắc chắn tuyệt đối mới chọn, nhưng cũng không chọn bừa. Họ dành thời gian suy nghĩ tương xứng với tầm quan trọng của việc.
Thiếu quyết đoán là gì, có phải là cẩn thận không?
Thiếu quyết đoán là khi cân nhắc kéo dài quá mức cần thiết, khiến việc không được quyết hoặc để hoàn cảnh quyết thay. Cẩn thận là xem xét đủ rồi chọn; thiếu quyết đoán là xem xét mãi mà không chọn. Dấu hiệu dễ thấy là tìm thêm thông tin trong khi thông tin đã đủ.
Người quyết đoán có những dấu hiệu nào?
Họ chốt nhanh việc nhỏ và dành thời gian cho việc lớn, trả lời có hoặc không rõ ràng, hỏi ý nhưng tự đưa ra lựa chọn cuối cùng. Họ chấp nhận có lúc sai và đổi ý khi có dữ kiện mới chứ không đổi vì bị nài.
Quyết đoán có phải là tính cách bẩm sinh không?
Phần lớn là thói quen hình thành qua nhiều lần quyết định. Mỗi lần chốt một việc nhỏ và sống được với kết quả, người ta tự tin hơn cho lần sau. Vì thế có thể rèn từ những việc nhỏ hằng ngày.
Do dự quá nhiều có phải bệnh không?
Do dự thỉnh thoảng là bình thường. Nếu do dự kéo dài, kèm lo âu, làm ảnh hưởng nặng tới học tập, công việc hay sinh hoạt, bạn nên gặp chuyên gia tâm lý để được đánh giá và hỗ trợ đúng cách.
