Quyết đoán, độc đoán và liều lĩnh đều là "chốt nhanh", nhưng khác nhau ở ba chỗ: việc đó là của ai, đã nhìn hệ quả chưa, và ai gánh khi hỏng. Người quyết đoán chốt việc thuộc phần mình, sau khi đã nghe và nhìn hệ quả, rồi tự nhận phần trách nhiệm. Người độc đoán chốt cả việc của người khác mà không nghe ai. Người liều lĩnh chốt mà không nhìn hệ quả, hoặc nhìn thấy mà vẫn để người khác gánh.
Vì sao ba chữ này hay bị lẫn
Nhìn từ bên ngoài, ba kiểu người có điểm chung: không lần chần. Họ nói "làm đi", "chọn cái này", "cứ thế mà làm" rất nhanh. Người hay do dự nhìn vào dễ thấy ngưỡng mộ, hoặc ngược lại, sợ rằng muốn quyết đoán thì phải trở nên áp đặt hay liều.
Nỗi sợ ấy khiến nhiều người chọn đứng yên. Một bạn sinh viên ngại làm nhóm trưởng vì "không muốn bị nói là hách". Một chị nhân viên mới ngại chốt việc của mình vì "sợ người ta bảo liều". Hiểu rõ ranh giới giữa ba chữ giúp ta dám dứt khoát mà không trượt sang hai phía kia.
Đặt ba chữ cạnh nhau
| Câu hỏi | Quyết đoán | Độc đoán | Liều lĩnh |
|---|---|---|---|
| Việc này của ai? | Chốt việc thuộc phần mình hoặc phần được giao | Chốt cả việc của người khác | Có thể là việc của mình hoặc không, nhưng không dừng lại hỏi |
| Có nghe người liên quan không? | Có, trước khi chốt | Không, hoặc nghe cho có | Ít khi, vì muốn làm ngay |
| Có nhìn hệ quả không? | Có, kể cả hệ quả xấu | Có thể có, nhưng chỉ hệ quả với mình | Không, hoặc gạt đi |
| Khi có dữ kiện mới? | Sẵn sàng sửa và nói rõ vì sao | Giữ vì ngại mất uy | Thường đã làm xong, không kịp sửa |
| Khi hỏng, ai gánh? | Tự nhận phần mình | Hay đổ cho người thực hiện | Thường người khác cùng gánh |
Bảng này cho thấy một điều: tốc độ không phải là thứ phân biệt ba chữ. Cả ba đều có thể nhanh. Thứ phân biệt là phạm vi, thông tin và trách nhiệm.
Độc đoán: chốt hộ việc của người khác
"Độc" là một mình, "đoán" là cắt đứt. Độc đoán là một người quyết thay mọi người, không cần ai đồng ý. Trong một số tình huống, cách làm này là cần thiết: khi có cháy, người quen đường thoát hiểm nên hô "theo lối này", không phải mở cuộc thảo luận. Vấn đề nằm ở chỗ biến ngoại lệ thành thói quen.
Một thí nghiệm cũ vẫn hay được nhắc
Năm 1939, Kurt Lewin cùng Ronald Lippitt và Ralph White công bố kết quả quan sát những nhóm trẻ khoảng mười, mười một tuổi tham gia câu lạc bộ làm đồ thủ công sau giờ học. Mỗi nhóm được một người lớn dẫn dắt theo một kiểu: áp đặt (người dẫn quyết mọi thứ), dân chủ (bàn với nhóm rồi quyết) hoặc buông lỏng (gần như không dẫn dắt). Theo mô tả của các tác giả, nhóm bị áp đặt làm việc khá đều khi người lớn có mặt, nhưng dễ bỏ dở khi người đó vắng; trong nhóm này cũng xuất hiện nhiều biểu hiện gây hấn hoặc thờ ơ hơn. Nhóm dân chủ vẫn tiếp tục làm khi người dẫn rời phòng.
Nghiên cứu này có quy mô nhỏ và đã được bàn lại nhiều lần trong mấy chục năm, nên không nên coi là "chứng minh" điều gì tuyệt đối. Nhưng nó gợi ra một ý vẫn đúng trong đời thường: quyết định áp xuống không có người hiểu và đồng tình thì sẽ chỉ chạy khi có người canh.
Dấu hiệu mình đang trượt sang độc đoán
- Mình chốt xong rồi mới hỏi ý, và hỏi chỉ để nghe đồng ý.
- Người khác ngừng góp ý trong các buổi bàn chung, vì biết góp cũng không thay đổi gì.
- Mình quyết cả những việc người khác hoàn toàn tự lo được: bạn cùng phòng mua gì, đồng nghiệp trình bày slide theo kiểu nào.
- Khi kết quả tệ, câu đầu tiên mình nghĩ là "tại họ làm không đúng ý mình".
Liều lĩnh: chốt mà không nhìn hệ quả
Thành ngữ "điếc không sợ súng" tả rất đúng kiểu liều do không biết. Người liều không hẳn là dũng cảm hơn; nhiều khi họ chỉ chưa thấy rủi ro. Một kiểu liều khác tinh vi hơn: thấy rủi ro nhưng tự nhủ "chắc không sao đâu", vì cái giá nếu xảy ra sẽ do người khác chịu nhiều hơn mình.
Ví dụ đời thường
- Chạy xe máy qua đèo trong mưa, trời tối, đường lạ, chỉ vì "đi luôn cho kịp", trong khi chờ đến sáng mai cũng chẳng mất gì lớn.
- Nhận một đơn hàng gấp gấp đôi khả năng làm của xưởng nhỏ, không hỏi thợ có làm kịp không.
- Xuống tắm ở khúc sông lạ chỉ vì cả nhóm đang hào hứng.
- Bỏ hết lịch ôn ngay trước kỳ thi để thử một cách học mới chưa kiểm chứng.
Điểm chung: hệ quả xấu nếu xảy ra thì lớn và khó sửa, trong khi lợi ích của việc làm ngay lại nhỏ. Quyết đoán ở đây có khi là chốt ngược lại: "hôm nay không đi", "đơn này mình nhận một nửa".
Liều khác can đảm ở đâu
Một người can đảm thấy rõ rủi ro, cân nó với điều mình muốn bảo vệ, rồi vẫn làm. Một người liều không làm bước cân đó. Wiki khác trong hệ có bàn kỹ tâm lý của sự can đảm; ở đây chỉ cần nhớ: chữ "quyết" luôn đi kèm việc nhìn hệ quả.
Phía ngược lại: ba phải và buông lỏng
Nếu độc đoán và liều nằm ở một đầu, thì đầu kia là ba phải và buông lỏng. Người ba phải nghe ai cũng gật, cuối cùng không có quyết định nào của riêng mình. Người buông lỏng để mặc việc tự trôi, như nhóm "buông lỏng" trong thí nghiệm năm 1939 ở trên. Cả hai đều né được tiếng hách dịch và tiếng liều, nhưng phải trả giá bằng việc không xong và người xung quanh mất phương hướng.
Quyết đoán đứng giữa, không phải vì "trung bình cộng" của hai đầu mà vì nó giữ được cả hai thứ: nghe đủ và chốt rõ.
Ba câu tự hỏi trước khi chốt
Khi sắp nói "quyết vậy đi", hãy dành mười giây cho ba câu dưới đây. Chúng đủ ngắn để nhớ, và mỗi câu chặn một hướng trượt.
- Việc này có phải của mình không? Nếu là việc của người khác, mình chỉ góp ý, không chốt hộ. Câu này chặn độc đoán.
- Mình đã nghe những ai sẽ bị ảnh hưởng? Không cần nghe tất cả, nhưng phải nghe người sẽ thực hiện và người sẽ chịu thiệt nhiều nhất. Câu này chặn cả độc đoán lẫn liều.
- Nếu hỏng, cái giá là gì, ai trả, và có sửa được không? Nếu cái giá lớn, không sửa được, và người trả không phải mình, hãy chậm lại. Câu này chặn liều.
Ba câu trả lời xong mà vẫn thấy nên làm, thì chốt và nói rõ. Đó là quyết đoán.
Một tình huống, ba cách xử lý
Lớp đại học có một bài tập nhóm năm người, hạn nộp còn bốn ngày, cả nhóm chưa thống nhất đề tài.
- Độc đoán: nhóm trưởng tự chọn đề tài, chia việc qua tin nhắn, không ai được hỏi. Hai bạn không hiểu đề tài, làm phần mình qua loa. Ngày nộp, bài rời rạc.
- Liều: nhóm trưởng chọn một đề tài rất mới vì "nghe hay", không ai kiểm tra có đủ tài liệu không. Đến ngày thứ ba mới biết không tìm được số liệu.
- Quyết đoán: nhóm trưởng đặt hạn tối nay, mỗi người gửi một đề tài kèm một dòng lý do. Sáng mai họp mười lăm phút, ai cũng nói, rồi nhóm trưởng chốt một đề tài, chia việc theo thế mạnh, ghi rõ ai nộp phần nào lúc nào. Ai thấy phần mình không kịp thì báo trước tối mai.
Cách thứ ba không mất nhiều thời gian hơn cách thứ nhất là bao. Thứ tốn thêm chỉ là mười lăm phút nghe, và đổi lại là năm người hiểu mình đang làm gì.
Góc nhìn hôm nay
Sự khác nhau giữa ba chữ không nằm ở tốc độ mà ở thói quen hỏi ba câu: của ai, đã nghe chưa, hỏng thì sao. Trong tuần này, hãy thử ghi lại một quyết định mình đã chốt nhanh, rồi tự trả lời ba câu đó sau khi việc đã xong. Nếu câu nào trả lời không được, đó là chỗ lần sau nên dừng thêm vài giây.
Ai muốn tìm hiểu thêm về cách một nhóm chốt việc mà không thành áp đặt có thể đọc danh mục quyết định trong nhóm của wiki này, với các bài về người phản biện được giao và kỹ thuật viết ý kiến ra giấy trước khi bàn.
Câu hỏi thường gặp
Quyết đoán khác độc đoán thế nào?
Quyết đoán là chốt việc thuộc phần mình sau khi đã nghe người liên quan. Độc đoán là quyết thay người khác, không hỏi hoặc hỏi cho có. Người quyết đoán nhận phần trách nhiệm khi hỏng; người độc đoán hay đổ lỗi cho người thực hiện.
Quyết đoán khác liều lĩnh ở đâu?
Người quyết đoán nhìn hệ quả, kể cả hệ quả xấu, rồi mới chốt. Người liều lĩnh chốt mà không nhìn, hoặc thấy rủi ro nhưng gạt đi. Khi hệ quả xấu lớn và khó sửa, quyết đoán có khi là chọn không làm.
Làm sao để quyết đoán mà không bị cho là hách dịch?
Hỏi ý người liên quan trước khi chốt, nói rõ lý do khi đã chốt, và chỉ quyết những việc thật sự thuộc phần mình. Khi có dữ kiện mới thì sẵn sàng sửa. Người khác thường thấy khó chịu vì không được nghe, ít khi vì bạn chốt nhanh.
Có lúc nào nên độc đoán không?
Trong tình huống khẩn cấp, khi không có thời gian bàn và một người nắm rõ tình hình hơn cả, quyết một mình là hợp lý. Nhưng đó là ngoại lệ có thời hạn, không nên thành cách làm thường ngày.
Người ba phải có phải là người thiếu quyết đoán?
Ba phải là một dạng thiếu quyết đoán: nghe ai cũng đồng ý nên cuối cùng không có lựa chọn của riêng mình. Nó tránh được tiếng hách dịch nhưng làm việc chung bị treo và người xung quanh mất phương hướng.
