Tính quyết đoán có rèn được không: học qua những quyết định nhỏ

Tính quyết đoán rèn được, và cách rèn hiệu quả nhất không phải đọc thật nhiều về ra quyết định mà là quyết thật nhiều việc nhỏ, đúng hạn, rồi sống với kết quả. Mỗi lần chốt xong một việc và thấy mình vẫn ổn dù kết quả chưa hoàn hảo, nỗi sợ chọn sai nhỏ đi một chút. Sau vài tháng, những việc từng làm mình đứng hình trở thành chuyện bình thường.

Quyết đoán là tính cách hay thói quen

Nhiều người nói "mình sinh ra đã hay lưỡng lự", như thể đó là chuyện không đổi được. Tính cách có phần bẩm sinh, nhưng cách ta hành xử trong từng tình huống chịu ảnh hưởng rất lớn của thói quen và trải nghiệm. Các nghiên cứu tâm lý học về tính cách trong vài chục năm qua nhìn chung cho thấy tính cách con người vẫn thay đổi phần nào suốt đời, nhất là qua những vai trò và trải nghiệm mới; mức thay đổi tới đâu thì giới nghiên cứu còn bàn.

Với quyết đoán, câu hỏi thực tế hơn là: hành vi chốt việc đúng hạn có trở thành nếp được không? Câu trả lời là có, và nó đi theo cùng một đường với mọi thói quen khác: lặp lại trong một bối cảnh ổn định cho tới khi không còn phải gắng.

Vì sao việc nhỏ lại quan trọng

Bằng chứng từ chính mình

Nhà tâm lý học Albert Bandura, trong bài viết năm 1977 về niềm tin vào năng lực bản thân (self-efficacy), cho rằng nguồn mạnh nhất của niềm tin này là trải nghiệm làm được: tự mình làm một việc và thấy nó thành. Lời động viên của người khác hay việc nhìn người khác làm cũng có tác dụng, nhưng yếu hơn.

Áp vào quyết đoán: đọc một trăm câu nói hay về sự dứt khoát không bằng mười lần tự mình chốt một việc và thấy trời không sập. Việc nhỏ có lợi thế là xảy ra hằng ngày và cái giá nếu sai rất thấp, nên ta có thể tích luỹ "bằng chứng" nhanh.

Việc nhỏ có cùng cơ chế với việc lớn

Chọn quán ăn và chọn chỗ thuê nhà khác nhau về tầm, nhưng giống nhau ở cấu trúc: có vài phương án, có thông tin không đầy đủ, có hạn, có người liên quan, và có một khoảnh khắc phải nói "chọn cái này". Người tập quen khoảnh khắc ấy ở việc nhỏ sẽ đỡ lúng túng hơn khi gặp nó ở việc lớn.

Bao lâu thì thành nếp: con số 21 ngày là truyền miệng

Trên mạng hay có câu "21 ngày để hình thành một thói quen". Con số này không đến từ nghiên cứu về thói quen. Nó thường được truy về cuốn Psycho-Cybernetics (1960) của bác sĩ phẫu thuật thẩm mỹ Maxwell Maltz, trong đó ông nhận xét người bệnh cần ít nhất khoảng 21 ngày để quen với hình ảnh mới của bản thân. Qua nhiều lần kể lại, chữ "ít nhất" rơi mất.

Một nghiên cứu được trích nhiều hơn là của Phillippa Lally và cộng sự, đăng năm 2010 trên European Journal of Social Psychology. Những người tham gia tự chọn một hành vi lành mạnh để làm hằng ngày trong cùng một bối cảnh. Thời gian để hành vi trở nên gần như tự động khác nhau rất nhiều giữa các người, từ khoảng 18 đến hơn 250 ngày; con số thường được nhắc là khoảng 66 ngày. Nghiên cứu cũng ghi nhận bỏ lỡ một ngày không làm hỏng cả quá trình.

Ý thực tế: hãy tính chuyện rèn quyết đoán theo tháng, không theo tuần, và đừng bỏ cuộc vì một ngày lỡ.

Thang năm bậc: từ chọn món ăn đến việc của cả tháng

Cách rèn dễ theo nhất là đi từ việc có hệ quả nhỏ nhất lên dần. Mỗi bậc nên giữ ít nhất hai tuần trước khi thêm bậc mới, nhưng vẫn làm tiếp các bậc cũ.

Bậc 1 nghe có vẻ vô nghĩa, nhưng với người hay đứng mười phút trước thực đơn, đây là nơi bắt đầu tốt nhất: hệ quả bằng không, và ngày nào cũng có dịp tập.

Ba công cụ hỗ trợ

Hạn chót tự đặt

Mọi việc ở bậc 3 trở lên nên có một giờ chốt cụ thể, ghi vào lịch điện thoại. Không có hạn, việc cân nhắc sẽ nở ra lấp đầy mọi khoảng trống. Danh mục do dự và chần chừ của wiki có bài riêng về cách đặt hạn chót sao cho thật.

Phương án mặc định

Trước khi bắt đầu cân nhắc, viết sẵn: "Nếu đến giờ chốt mà vẫn phân vân, mình chọn ___." Khi đã có phương án mặc định, nỗi sợ "không chọn được" mất đi, vì kiểu gì cũng có một lựa chọn.

Sổ ghi quyết định

Một cuốn sổ hay một ghi chú trên điện thoại, mỗi quyết định ở bậc 4–5 ghi ba dòng: mình chọn gì, vì sao, mình đoán sẽ ra sao. Một tháng sau đọc lại. Mục đích không phải chấm đúng sai, mà là thấy rằng phần lớn các quyết định của mình ổn hơn nỗi lo lúc chọn. Khi đọc lại, nhớ xét lý do lúc chọn chứ đừng chỉ nhìn kết quả: có lựa chọn hợp lý vẫn gặp xui, có lựa chọn ẩu vẫn gặp may.

Những cách rèn hay được khuyên nhưng ít hiệu quả

• Đọc thật nhiều sách kỹ năng. Đọc giúp hiểu, nhưng không thay được trải nghiệm tự chốt. Đọc nhiều mà không làm có khi lại thành một kiểu trì hoãn mới.
• Bắt đầu bằng một quyết định thật lớn để "lột xác". Nghỉ việc, chuyển thành phố để chứng minh mình dứt khoát là dồn quá nhiều vào một lần tập đầu tiên. Nếu hỏng, nỗi sợ còn tăng thêm.
• Tự mắng mình mỗi lần do dự. Cảm giác xấu hổ làm lần sau càng ngại chọn. Ghi nhận và tập lại hiệu quả hơn.
• Bắt chước người nói to. Như bài phân biệt decisive và assertive trong danh mục này đã nói, nói to không phải là chốt được.

Góc nhìn hôm nay: kế hoạch bốn tuần

1. Tuần 1: chỉ tập bậc 1. Mỗi lần chọn món, chọn đồ, đếm thầm đến 60 rồi chốt.
2. Tuần 2: thêm bậc 2. Mọi lời mời, tin hỏi lịch đều có câu trả lời trong ngày.
3. Tuần 3: thêm bậc 3. Chủ động chốt một việc chung trong nhóm bạn hoặc gia đình, dùng cách đưa hai phương án kèm hạn.
4. Tuần 4: chọn một việc bậc 4 đang treo, đặt hạn, viết phương án mặc định, chốt, ghi vào sổ.

Hết bốn tuần, đọc lại sổ. Phần lớn người thử đều thấy một điều: những việc mình từng lo nhất hoá ra không đáng lo đến thế. Nếu sau một thời gian dài tập mà sự do dự vẫn đi kèm lo âu nặng, mất ngủ hay ảnh hưởng công việc, đó là lúc nên gặp chuyên gia tâm lý.