Thành ngữ, tục ngữ về sự do dự và dứt khoát trong tiếng Việt

Tiếng Việt có cả một kho thành ngữ, tục ngữ, ca dao nói về chuyện do dự và dứt khoát: "đứng núi này trông núi nọ", "bắt cá hai tay", "nước đến chân mới nhảy" chê người lưỡng lự; "đâm lao phải theo lao", "ván đã đóng thuyền", "bút sa gà chết" nói về lúc không còn đường lùi. Điều thú vị là ông bà ta không chỉ khen dứt khoát — cũng có nhiều câu nhắc phải cẩn thận, và chính hai phía ấy dạy ta biết lúc nào nên nhanh, lúc nào nên chậm.

Những câu chê sự do dự

Nhóm này đông nhất. Mỗi câu chỉ ra một kiểu do dự khác nhau, nên đáng đọc kỹ chứ không chỉ thuộc lòng.

Đứng núi này trông núi nọ

Đã chọn một bên rồi mà mắt vẫn nhìn sang bên kia, thấy bên kia đẹp hơn. Câu này không chê việc chưa chọn mà chê việc chọn rồi không yên. Học sinh vào lớp chuyên Văn vẫn tiếc khối A; đi làm công ty này vẫn dò tin tuyển dụng công ty khác. Cái giá của nó là sức lực bị chia đôi: không trèo hết núi này, cũng chẳng sang được núi kia.

Bắt cá hai tay

Muốn giữ cả hai lựa chọn cùng lúc. Người ta hay nói nốt vế sau theo kiểu truyền miệng: bắt cá hai tay thì tuột cả hai. Hình ảnh rất thật — ai từng thò tay xuống ao bắt cá đều biết, một con đã khó giữ, hai tay hai con thì con nào cũng trơn. Trong đời sống, câu này thường nói về chuyện tình cảm, nhưng dùng cho công việc cũng trúng: nhận hai việc cùng hạn, rồi cả hai cùng trễ.

Nước đến chân mới nhảy

Không phải không quyết, mà là để tới sát nút mới quyết. Ai đã từng ôn thi đêm cuối đều hiểu câu này. Lỗi ở đây là lựa chọn bị hoàn cảnh ép thay vì do mình chọn lúc còn rộng thời gian.

Lúng túng như gà mắc tóc

Một sợi tóc quấn chân con gà, nó càng giãy càng rối. Câu này tả trạng thái bối rối không biết gỡ từ đâu, thường xảy ra khi có quá nhiều việc vướng vào nhau. Cách gỡ của người thật thì ngược với con gà: đứng yên một chút, tìm đầu mối, gỡ một chỗ.

Gió chiều nào che chiều ấy

Không có lập trường, ai nói gì theo nấy. Dạng do dự này nguy hiểm nhất trong nhóm: người "ba phải" nghe ai cũng gật, cuối cùng chẳng ai biết người đó thật sự nghĩ gì. Ngụ ngôn ông lão, đứa con và con lừa — có một bài riêng trong danh mục này — là phiên bản phương Tây của chính câu này.

Những câu nói về lúc không còn đường lùi

Nhóm thứ hai nói về khoảnh khắc sau khi đã chọn. Chúng ít khen, nhiều nhắc: đã bước thì phải biết mình đang ở đâu.

• Đâm lao phải theo lao. Lao đã phóng ra thì người phóng phải theo nó tới cùng. Câu này hay dùng với giọng hơi ngậm ngùi: việc đã lỡ bắt đầu, giờ bỏ giữa chừng còn tệ hơn.
• Ván đã đóng thuyền. Tấm ván đã đóng vào thân thuyền thì không gỡ ra làm ván lại được. Câu này gần nghĩa nhất với thành ngữ phương Tây "vượt sông Rubicon".
• Gạo đã nấu thành cơm. Cũng nói việc đã rồi, không về trạng thái cũ được. Cụm này có gốc tiếng Hán, hay dùng khi một chuyện đã xong trước khi người khác kịp phản đối.
• Bút sa gà chết. Ngòi bút đã đặt xuống ký thì phải chịu. Câu này đặc biệt hữu ích cho người trẻ: ký hợp đồng thuê trọ, ký giấy cam kết, bấm "đồng ý" điều khoản — tất cả đều là "bút sa".
• Đã trót thì phải trét. Đã trót làm thì phải làm cho xong, không bỏ lửng. Nghe giống "đâm lao phải theo lao" nhưng nhẹ hơn, hay dùng cho việc vặt.
• Nói lời phải giữ lấy lời, đừng như con bướm đậu rồi lại bay. Câu ca dao này nói về lời hứa, nhưng chính là dạng quyết định phổ biến nhất của đời thường: hứa là đã chọn.

Có một câu ca dao gói trọn tinh thần của nhóm này: "Ai ơi đã quyết thì hành / Đã đan thì lận tròn vành mới thôi." Lận vành là lận cái vành của rổ, rá, nong, nia — khâu cuối cùng để món đồ đan khỏi bung. Người đan lát hiểu rõ: đan được nửa chừng mà bỏ thì bao nhiêu nan tre cũng thành đống rác. Câu này không khen chuyện quyết nhanh; nó khen chuyện quyết rồi thì làm cho trọn.

Những câu nhắc cẩn thận: phía bên kia của dứt khoát

Nếu chỉ nhặt những câu khen dứt khoát thì ta hiểu sai ông bà. Kho tục ngữ có không ít câu kéo ta chậm lại:

• Cẩn tắc vô áy náy. Cẩn thận thì khỏi phải ân hận về sau.
• Uốn lưỡi bảy lần trước khi nói. Dành cho lời nói, nhưng lời nói nhiều khi chính là quyết định: một câu từ chối, một lời đồng ý.
• Sai một li, đi một dặm. Lệch nhỏ ở đầu thành lệch lớn ở cuối — lý do để kiểm cho kỹ trước khi bước.
• Dục tốc bất đạt. Muốn nhanh thì không tới. Câu này lấy từ sách Luận Ngữ, thiên Tử Lộ, khi Tử Hạ ra làm quan coi một ấp nhỏ của nước Lỗ và Khổng Tử dặn học trò đừng ham nhanh, đừng ham lợi nhỏ.
• Đi đâu mà vội mà vàng, mà vấp phải đá mà quàng phải dây. Ca dao tả đúng cái giá của sự vội.

Đặt cạnh nhau, hai nhóm có vẻ đá nhau: một bên giục "đã quyết thì hành", bên kia nhắc "dục tốc bất đạt". Thật ra chúng nói về hai thời điểm khác nhau. Nhóm cẩn thận nói về trước lúc chọn. Nhóm dứt khoát nói về sau lúc chọn. Người khôn là người chậm ở đoạn đầu, nhanh ở đoạn sau — chứ không phải ngược lại, nhanh lúc chọn rồi dùng dằng lúc làm.

Bảng tra nhanh: câu nào dùng lúc nào

Từ láy: tiếng Việt vẽ sự do dự bằng âm thanh

Ngoài thành ngữ, tiếng Việt có một lớp từ láy rất giàu để tả sự lưỡng lự, mỗi từ một sắc độ:

• Dùng dằng: muốn đi mà còn vướng, như người sắp chia tay cứ níu lại. Truyện Kiều có câu "Dùng dằng nửa ở nửa về" tả đúng tư thế ấy.
• Lần lữa: hẹn hết ngày này sang ngày khác.
• Ngập ngừng: muốn nói, muốn làm mà khựng lại giữa chừng.
• Lừng chừng, lưng chừng: ở giữa, không tới không lui.
• Chần chừ: chậm lại vì chưa dám, phổ biến nhất trong lời nói hằng ngày.

Đối lại, từ chỉ sự dứt khoát lại ngắn và có âm dừng: dứt, chốt, phắt ("đứng phắt dậy"), thẳng thừng. Ngay cả âm thanh cũng làm việc của nó: từ láy kéo dài như chính sự kéo dài của do dự.

Góc nhìn hôm nay: biến tục ngữ thành câu hỏi tự kiểm

Tục ngữ dễ thuộc nhưng khó dùng, vì lúc rối nhất ta ít khi nhớ tới. Một cách khác là đổi mỗi câu thành một câu hỏi ngắn, viết vào góc sổ:

1. Mình đang đứng núi này trông núi nọ không? — Nếu đã chọn, hãy cho lựa chọn ấy một khoảng thời gian thử trọn vẹn trước khi so sánh lại.
2. Đây có phải "bút sa gà chết" không? — Nếu có, dành thêm thời gian; nếu không, chốt luôn.
3. Mình có đang để nước đến chân? — Tự đặt hạn chót sớm hơn hạn thật một vài ngày.
4. Mình có đang đan dở rổ không? — Đếm xem có bao nhiêu việc đã bắt đầu mà chưa lận vành; chọn một việc làm cho xong trước khi mở việc mới.

Muốn đọc thêm, cuốn Tục ngữ ca dao dân ca Việt Nam do Vũ Ngọc Phan biên soạn vẫn là sách nhập môn quen thuộc; Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam của Vũ Dung, Vũ Thuý Anh, Vũ Quang Hào giúp tra nghĩa và cách dùng. Đọc thành ngữ theo cặp trái nghĩa sẽ thấy ông bà ta ít khi nói một chiều.