Năm 1902, chính quyền Pháp ở Hà Nội treo thưởng cho mỗi con chuột bị bắt, lấy cái đuôi làm bằng chứng. Chỉ ít lâu sau, người ta thấy chuột cụt đuôi chạy khắp phố, và có tin đồn về những nơi nuôi chuột ở ngoại ô để lấy thưởng. Mục tiêu là giảm chuột, nhưng cách đo bằng đuôi lại khiến bắt chuột trở thành một nghề cần chuột sống. Đây là một trong những ví dụ có tư liệu rõ nhất về hệ quả ngoài ý muốn của một quyết định thưởng phạt.
Nguồn của câu chuyện: sử gia Michael G. Vann
Câu chuyện được biết tới rộng rãi nhờ sử gia người Mỹ Michael G. Vann. Ông dựa vào hồ sơ lưu trữ thời thuộc địa để viết bài Of Rats, Rice, and Race: The Great Hanoi Rat Massacre (đăng trên tạp chí French Colonial History năm 2003), rồi sau đó cùng hoạ sĩ Liz Clarke làm cuốn sách tranh – sử The Great Hanoi Rat Hunt (Nhà xuất bản Đại học Oxford, 2019).
Điều này quan trọng vì nó phân biệt chuyện Hà Nội với nhiều chuyện "thưởng phản tác dụng" khác chỉ là truyền miệng. Những chi tiết dưới đây theo cách Vann trình bày; chỗ nào là tin đồn thời đó, bài sẽ nói rõ.
Bối cảnh: thành phố mới, cống ngầm và nỗi lo dịch hạch
Đầu thế kỷ 20, Hà Nội đang được người Pháp xây lại thành một đô thị kiểu châu Âu. Năm 1902, thành phố trở thành thủ phủ của Liên bang Đông Dương. Khu phố Tây được làm đường rộng, đèn điện, nước máy và đặc biệt là hệ thống cống ngầm, niềm tự hào về sự "hiện đại" của chính quyền thuộc địa.
Nhưng cống ngầm cũng là chỗ ở lý tưởng cho chuột: tối, ẩm, nhiều thức ăn thừa trôi xuống. Chuột từ cống lại có thể chui ngược lên nhà vệ sinh của chính các gia đình khá giả trong khu phố Tây. Cùng thời gian đó, đại dịch hạch đang lan ở châu Á; Hồng Kông bùng dịch từ năm 1894. Người ta đã biết chuột và bọ chét liên quan tới bệnh dịch hạch, nên chuột không còn là chuyện phiền toái mà thành mối đe doạ sức khoẻ.
Diễn biến: từ đội bắt chuột tới tiền thưởng cho mỗi cái đuôi
Giai đoạn một: thuê người xuống cống
Mùa xuân năm 1902, chính quyền thuê các nhóm thợ người Việt xuống cống bắt chuột, trả tiền theo số con. Theo số liệu Vann dẫn lại từ hồ sơ, con số tăng rất nhanh, từ vài trăm lên hàng nghìn con mỗi ngày, có ngày vượt 20.000 con. Công việc nặng nhọc, bẩn và nguy hiểm, trong khi số chuột không thấy giảm rõ.
Giai đoạn hai: thưởng cho người dân
Chính quyền mở rộng sang toàn dân: ai bắt được chuột thì nộp để lấy thưởng, mức khoảng một xu mỗi con. Để đỡ phải nhận và xử lý xác chuột, người ta chỉ yêu cầu nộp cái đuôi. Quyết định nghe rất hợp lý: gọn, dễ đếm, đỡ mùi.
Giai đoạn ba: chuột cụt đuôi
Ít lâu sau, người ta bắt đầu thấy chuột không đuôi chạy trong thành phố. Cách giải thích được nhiều người chấp nhận: có người bắt chuột, cắt đuôi nộp lấy thưởng rồi thả chuột ra cho nó tiếp tục sinh sản. Thời đó cũng có tin về những nơi nuôi chuột ở vùng ven để lấy đuôi. Mức độ của chuyện nuôi chuột tới đâu thì tư liệu không cho con số chắc chắn; điều chắc là chính quyền nhận ra cơ chế thưởng đang bị khai thác và về sau bỏ chế độ thưởng.
Năm 1903, dịch hạch vẫn xuất hiện ở Hà Nội. Chiến dịch không đạt được mục tiêu chính.
Vì sao một quyết định hợp lý lại phản tác dụng
Đọc lại vụ việc, có thể thấy ba lỗi nối nhau. Chúng không phải lỗi của riêng Hà Nội năm 1902 mà lặp lại ở rất nhiều nơi.
| Lỗi | Ở Hà Nội 1902 | Dạng quen trong đời thường |
|---|---|---|
| Đo thứ dễ đếm thay cho thứ cần đạt | Đếm đuôi thay vì đếm số chuột còn lại | Đếm số trang con đọc thay vì con hiểu được gì |
| Thưởng hành vi bị lách được | Cắt đuôi rồi thả chuột | Làm bài tập cho đủ số câu, chép lại đáp án |
| Người chịu quy định có lợi khi vấn đề còn | Chuột hết thì hết tiền thưởng | Thưởng sửa lỗi cho người cũng là người tạo ra lỗi |
Lỗi thứ nhất về sau được gọi gọn bằng một câu hay gắn với nhà kinh tế học Anh Charles Goodhart (1975): khi một thước đo trở thành mục tiêu, nó không còn là thước đo tốt. Cách phát biểu gọn này thật ra là của nhà nhân học Marilyn Strathern (1997), diễn đạt lại ý của Goodhart.
Lỗi thứ ba là chỗ đáng sợ nhất. Khi phần thưởng gắn với việc còn vấn đề, người nhận thưởng không có lý do để vấn đề biến mất. Người bắt chuột chuyên nghiệp nào cũng hiểu: thành phố sạch chuột là ngày mình hết việc.
Bài học khác mà Vann nhấn mạnh
Với Vann, đây không chỉ là chuyện chính sách thưởng dở. Ông dùng vụ săn chuột để soi vào sự bất bình đẳng thời thuộc địa: người Pháp hưởng tiện nghi của cống ngầm, còn người Việt phải xuống cống bắt chuột; nỗi lo dịch bệnh đổ lên khu phố người Việt trong khi chuột lại sinh sôi nhiều trong hạ tầng của khu phố Tây.
Ở góc quyết định, đó cũng là một bài học: người đặt ra quy định không phải người làm công việc bẩn nhất, nên họ không thấy những cách lách mà người trong cuộc thấy ngay. Một quyết định được bàn trong phòng làm việc sẽ khác rất nhiều nếu có người từng xuống cống ngồi cùng bàn.
Góc nhìn hôm nay: kiểm một cơ chế thưởng trước khi chốt
Ta ít khi phải quyết chuyện diệt chuột cả thành phố, nhưng rất hay đặt ra phần thưởng nhỏ: thưởng con khi đọc xong sách, thưởng thành viên câu lạc bộ khi kéo thêm người, quỹ lớp thưởng ai nộp bài sớm. Trước khi chốt, có thể đi qua bốn câu hỏi:
- Mình thật sự muốn gì, và mình đang đếm cái gì? Nếu hai thứ khác nhau, hãy tìm khoảng cách giữa chúng.
- Có cách nào lấy được thưởng mà không đạt mục tiêu không? Hãy thử nghĩ như người tinh ranh nhất trong nhóm.
- Người nhận thưởng có lợi gì khi vấn đề còn tồn tại? Nếu có, cơ chế đang tự nuôi vấn đề.
- Sau bao lâu sẽ kiểm lại bằng một thước đo khác? Hà Nội năm 1902 nhận ra vấn đề nhờ thấy chuột cụt đuôi, tức là một dấu hiệu ngoài con số được báo cáo.
Ví dụ: muốn con đọc sách nhiều hơn, thay vì thưởng theo số cuốn, có thể hẹn mỗi tuần con kể lại một đoạn mình thích. Thước đo khó lách hơn và gần với điều cha mẹ muốn hơn.
Người muốn tìm hiểu thêm có thể đọc bài báo năm 2003 của Vann hoặc cuốn The Great Hanoi Rat Hunt. Khi dạo khu phố cũ quanh Hoàn Kiếm hay khu phố Pháp phía nam hồ, nhớ rằng mạng cống ngầm đầu tiên của Hà Nội từng là nơi bắt đầu câu chuyện này.
Câu hỏi thường gặp
Vụ săn chuột ở Hà Nội năm 1902 là gì?
Năm 1902, chính quyền thuộc địa Pháp ở Hà Nội tổ chức diệt chuột vì lo dịch hạch, ban đầu thuê thợ xuống cống, sau đó trả thưởng cho người dân theo mỗi cái đuôi chuột nộp lên. Cơ chế này bị lách: người ta cắt đuôi rồi thả chuột, có tin còn nuôi chuột để lấy thưởng.
Ai nghiên cứu vụ săn chuột Hà Nội?
Sử gia Michael G. Vann nghiên cứu vụ việc từ hồ sơ lưu trữ, đăng bài trên tạp chí French Colonial History năm 2003 và cùng Liz Clarke xuất bản cuốn The Great Hanoi Rat Hunt năm 2019. Đây là nguồn chính của các bài viết phổ thông về chuyện này.
Hiệu ứng rắn hổ mang và vụ chuột Hà Nội khác nhau thế nào?
Cả hai đều mô tả phần thưởng làm vấn đề tệ hơn. Khác biệt nằm ở tư liệu: vụ chuột ở Hà Nội có hồ sơ lưu trữ và nghiên cứu của sử gia, còn chuyện treo thưởng rắn hổ mang ở Delhi tới nay chưa tìm thấy tư liệu gốc, nên được xem là chuyện truyền miệng.
Định luật Goodhart là gì?
Đó là nhận xét rằng khi một thước đo bị biến thành mục tiêu để thưởng phạt, người ta sẽ tìm cách làm đẹp con số, và con số không còn phản ánh đúng điều cần đo. Ý này của Charles Goodhart (1975), câu phát biểu gọn phổ biến hiện nay là của Marilyn Strathern (1997).
Làm sao đặt phần thưởng mà không bị lách?
Hãy đo gần nhất với điều mình thật sự muốn, tự hỏi có cách nào lấy thưởng mà không đạt mục tiêu, tránh thưởng cho người có lợi khi vấn đề còn, và kiểm lại bằng một dấu hiệu khác ngoài con số được báo cáo.
