"Cái thấy và cái không thấy" là bài học của nhà kinh tế học Pháp Frédéric Bastiat, viết năm 1850: một quyết định không chỉ sinh ra cái hệ quả hiện ngay trước mắt, mà còn kéo theo những hệ quả không ai nhìn thấy, nhất là những điều lẽ ra đã xảy ra nếu ta chọn khác. Người quyết định cẩn thận tính cả hai phần. Câu chuyện cửa kính vỡ của Bastiat là cách dễ nhớ nhất để nắm ý này.
Frédéric Bastiat và bài tiểu luận năm 1850
Frédéric Bastiat (1801–1850) là nhà kinh tế học, nhà văn người Pháp, nổi tiếng nhờ lối viết châm biếm dễ hiểu. Năm 1850, vài tháng trước khi mất ở Rome vì bệnh, ông cho in tiểu luận Ce qu'on voit et ce qu'on ne voit pas (Cái thấy và cái không thấy).
Ý mở đầu của bài, đại ý: trong đời sống kinh tế, một hành động, một thói quen hay một quy định không sinh ra một hệ quả duy nhất mà cả một chuỗi hệ quả. Hệ quả đầu tiên đến ngay, cùng lúc với nguyên nhân, nên ai cũng thấy. Các hệ quả sau đến dần, nên không ai thấy. Theo Bastiat, khác biệt giữa người suy nghĩ hời hợt và người suy nghĩ thấu đáo nằm đúng ở chỗ này: người thứ nhất chỉ tính cái thấy, người thứ hai tính cả cái phải đoán ra.
Câu chuyện cửa kính vỡ
Bastiat kể chuyện một chủ tiệm có cậu con trai nghịch ngợm làm vỡ ô kính. Hàng xóm xúm lại an ủi, rồi ai đó lý luận: cũng không đến nỗi tệ, vì thợ kính có việc làm. Chủ tiệm trả tiền thay kính (Bastiat lấy con số sáu franc), thợ kính có thu nhập, tiền chảy vào nền kinh tế. Nghe thì như cái vỡ đã tạo ra lợi ích.
Bastiat chỉ ra phần không ai thấy. Nếu kính không vỡ, sáu franc đó vẫn sẽ được tiêu, có thể vào một đôi giày mới hay một cuốn sách. Người thợ giày hay người bán sách sẽ có việc. Còn chủ tiệm thì vừa có ô kính lành, vừa có thêm đôi giày. Cửa vỡ không tạo thêm gì; nó chỉ chuyển tiền từ một việc khác sang việc sửa chữa, và cả xã hội mất đi một ô kính.
Câu chuyện này về sau được phổ biến rộng nhờ cuốn Economics in One Lesson (1946) của nhà báo kinh tế Mỹ Henry Hazlitt, mở đầu bằng chính "bài học cửa kính vỡ".
Từ kinh tế học sang quyết định hằng ngày
Bastiat viết về kinh tế, nhưng cái khung của ông dùng được cho mọi lựa chọn có tiêu tốn thời gian, sức lực hay tiền bạc. Mỗi lần nói "có" với việc này, ta đang lặng lẽ nói "không" với một việc khác. Việc bị từ chối đó không ồn ào, không ai cảm ơn hay than phiền, nên rất dễ bị bỏ qua.
| Quyết định | Cái thấy | Cái không thấy |
|---|---|---|
| Nhận làm thêm ba buổi tối mỗi tuần | Thêm thu nhập, được sếp đánh giá cao | Ba bữa tối với gia đình, giờ ngủ, buổi tập thể dục bị bỏ |
| Mua đồ rẻ hơn cho tiết kiệm | Đỡ một khoản ngay hôm nay | Lần mua thay thế sau vài tháng, công đi đổi trả |
| Đồng ý vào thêm một câu lạc bộ | Bạn mới, hoạt động vui | Thời gian cho câu lạc bộ cũ, cho việc học chính |
| Lướt điện thoại "vài phút" trước khi ngủ | Thư giãn, cập nhật tin | Nửa tiếng ngủ, buổi sáng tỉnh táo hôm sau |
| Tự sửa đồ điện trong nhà cho đỡ tiền thợ | Tiết kiệm tiền công | Nguy cơ an toàn, thời gian loay hoay, hỏng thêm |
Không có dòng nào trong bảng là lựa chọn sai. Nhận làm thêm có khi là quyết định đúng. Điểm của Bastiat chỉ là: hãy để cột thứ ba hiện lên trên bàn trước khi chốt, đừng để nó lặng lẽ biến mất.
Vì sao ta hay quên cái không thấy
Có mấy lý do khiến cột "không thấy" thường trống.
- Nó không có hình ảnh. Thu nhập làm thêm hiện thành con số trong tài khoản; bữa tối không có với con thì không hiện thành gì cả.
- Nó không có người lên tiếng. Người thợ kính biết mình được lợi và nói ra. Người bán sách không biết mình vừa mất một đơn hàng.
- Nó xảy ra sau. Như Bastiat viết, hệ quả đầu tiên đến ngay, các hệ quả sau đến dần. Khi chúng đến, ta ít khi nối lại với quyết định cũ.
Lý do thứ hai đáng nhớ nhất. Trong một gia đình hay một nhóm, người có lợi từ một quyết định thường lên tiếng, còn người chịu thiệt thường im lặng hoặc chưa biết mình chịu thiệt. Người quyết định phải tự đi tìm tiếng nói của họ.
Hai câu hỏi để kéo "cái không thấy" ra ánh sáng
"Nếu không làm việc này, nguồn lực đó sẽ đi đâu?"
Đây là câu hỏi cốt lõi của Bastiat. Áp vào thời gian: "Nếu không đi buổi họp mặt tối thứ Sáu, ba tiếng đó mình sẽ làm gì?" Nếu câu trả lời là "nằm nhà lướt mạng", buổi họp mặt có lẽ đáng đi. Nếu câu trả lời là "hoàn thành bài báo cáo đang trễ", cán cân khác hẳn.
"Ai không có mặt ở đây mà sẽ chịu tác động?"
Câu hỏi này lấy từ ý người bán sách trong câu chuyện. Khi cả nhóm bạn hồ hởi chốt một chuyến đi, người vắng mặt trong cuộc bàn là ai, và họ mất gì? Việc vẽ vòng những người liên quan được bàn kỹ ở một bài khác trong danh mục này; ở đây chỉ cần nhớ rằng người vắng mặt thường là người của "cái không thấy".
Đừng biến bài học thành cớ để không làm gì
Hiểu sai Bastiat cũng nguy hiểm như không biết tới ông. Mọi lựa chọn đều có cái giá vô hình, kể cả lựa chọn đứng yên. Không nhận việc làm thêm thì cũng có cái không thấy: khoản thu nhập, cơ hội học nghề, mối quan hệ mới. Do dự mãi vì sợ cái không thấy cũng là một lựa chọn, và cái giá của nó cũng vô hình.
Cách dùng đúng là so hai cột với nhau trong thời gian có hạn, rồi chốt. Viết cái thấy và cái không thấy của mỗi phương án ra giấy, mỗi bên ba dòng là đủ. Thường chỉ cần nhìn tờ giấy đó một phút là đã rõ mình nghiêng về đâu.
Góc nhìn hôm nay: cách đọc và tập
Tiểu luận của Bastiat ngắn, viết như những mẩu chuyện, dịch sang nhiều thứ tiếng và đã thuộc phạm vi công cộng. Người đọc tiếng Anh có thể tìm bản dịch That Which Is Seen, and That Which Is Not Seen. Cuốn của Henry Hazlitt là cách nhập môn dễ hơn cho người mới làm quen với kinh tế học. Trong kinh tế học, ý tưởng gần nhất với bài học này là chi phí cơ hội: giá trị của phương án tốt nhất mà ta bỏ qua khi chọn một phương án.
Bài tập trong tuần: mỗi tối, chọn một việc đã nói "có" trong ngày và viết một dòng cho cột "cái không thấy" của nó. Sau bảy ngày, đọc lại bảy dòng. Rất có thể bạn sẽ nhận ra một khoản thời gian hay sức lực đang lặng lẽ chảy đi mà trước đó không hề để ý.
Câu hỏi thường gặp
Cái thấy và cái không thấy của Bastiat là gì?
Đó là tiểu luận năm 1850 của nhà kinh tế học Pháp Frédéric Bastiat. Ông cho rằng mỗi quyết định có hệ quả trước mắt ai cũng thấy và những hệ quả đến sau không ai thấy, nhất là những điều lẽ ra đã xảy ra nếu chọn khác. Suy nghĩ thấu đáo là tính cả hai phần.
Ngụy biện cửa kính vỡ là gì?
Là lối lý luận cho rằng việc phá hỏng có lợi vì tạo ra việc làm sửa chữa. Bastiat chỉ ra rằng tiền sửa chữa lẽ ra đã được tiêu cho thứ khác, nên phá hỏng không tạo thêm của cải mà chỉ làm mất đi một thứ đang có.
Frédéric Bastiat là ai?
Frédéric Bastiat (1801–1850) là nhà kinh tế học và nhà văn người Pháp, nổi tiếng với lối viết châm biếm, dễ hiểu về kinh tế. Tiểu luận Cái thấy và cái không thấy được in năm 1850, vài tháng trước khi ông mất.
Chi phí cơ hội khác gì với bài học của Bastiat?
Chi phí cơ hội là khái niệm kinh tế học chỉ giá trị của phương án tốt nhất bị bỏ qua. Bài học của Bastiat rộng hơn một chút: ngoài phương án bị bỏ qua, ông còn nhắc tới các hệ quả đến chậm và những người chịu thiệt mà không lên tiếng.
Áp dụng cái thấy và cái không thấy vào đời sống thế nào?
Trước một lựa chọn tốn thời gian hay tiền, hãy hỏi: nếu không làm việc này thì nguồn lực đó sẽ đi đâu, và ai không có mặt mà sẽ chịu tác động. Viết ba dòng cho mỗi cột rồi so, sau đó chốt trong thời gian đã định.
