Tự đặt hạn chót cho một quyết định nghĩa là chọn trước một thời điểm cụ thể mình sẽ chốt, kèm phương án mặc định nếu tới giờ vẫn chưa chọn được. Cách này chặn việc một quyết định nằm treo hàng tuần, vì thời gian suy nghĩ có xu hướng giãn ra cho bằng thời gian mình cho phép. Hạn chót nên tỉ lệ với cái giá nếu chọn sai, không phải với mức độ lo lắng của mình.
Vì sao quyết định không hạn chót cứ treo mãi
Năm 1955, nhà sử học người Anh C. Northcote Parkinson viết một bài châm biếm trên tạp chí The Economist, mở đầu bằng nhận xét về sau được gọi là định luật Parkinson: công việc phình ra cho đủ lấp đầy thời gian dành cho nó. Ông viết để giễu bộ máy hành chính, nhưng ai cũng nhận ra nó đúng với đời mình.
Quyết định cũng vậy. Cho mình "từ từ tính" thì nó sẽ từ từ thật. Không phải vì ta cần ngần ấy thời gian để nghĩ, mà vì thời gian dư ra bị lấp bằng những vòng suy nghĩ lặp: lật lại đúng mấy ý cũ, hỏi thêm một người, đọc thêm một bài đánh giá, rồi lại thấy chưa chắc.
Một quyết định treo không phải là quyết định "an toàn đang chờ". Nó có giá:
- Chiếm chỗ trong đầu. Mỗi lần nhớ tới lại khó chịu một chút, kể cả khi đang làm việc khác.
- Để hoàn cảnh chọn thay. Hết hạn đăng ký, người khác nhận mất suất, giá thay đổi.
- Làm người khác chờ theo. Cả nhóm không lên kế hoạch được vì một người chưa trả lời.
Hạn chót bao lâu là vừa: bảng tham khảo
Nguyên tắc: thời gian cho một quyết định nên tỉ lệ với cái giá nếu sai và độ khó sửa, không tỉ lệ với cảm giác bồn chồn. Bảng dưới là gợi ý, mỗi người tự chỉnh.
| Loại quyết định | Ví dụ | Hạn chót gợi ý |
|---|---|---|
| Nhỏ, lặp lại, sửa dễ | Ăn trưa món gì, mặc áo nào, đi đường nào | Dưới 2 phút — hoặc đặt sẵn quy tắc |
| Nhỏ, một lần | Chọn quà sinh nhật cho bạn, chọn khoá học online ngắn | Trong ngày |
| Vừa, sửa được nhưng tốn công | Chọn phòng trọ, nhận việc làm thêm, chọn đề tài bài tập lớn | 2–7 ngày |
| Lớn, khó đảo ngược | Chọn ngành học, chuyển thành phố, nhận một vị trí công việc dài hạn | 2–6 tuần, có các mốc nhỏ ở giữa |
| Có hạn chót bên ngoài | Hạn nộp hồ sơ, hạn xác nhận học bổng | Hạn riêng sớm hơn hạn ngoài ít nhất vài ngày |
Dòng cuối quan trọng hơn ta tưởng. Nếu hạn nộp hồ sơ là ngày 30, đặt hạn chốt cho mình ngày 25. Năm ngày đệm đó dành cho những thứ không lường được: thiếu giấy tờ, mạng chập chờn, cần chữ ký ai đó.
Năm thành phần của một hạn chót thật
Nhiều người nói "cuối tuần mình quyết" rồi cuối tuần trôi qua. Một hạn chót có tác dụng cần đủ năm thứ:
- Thời điểm cụ thể. Không phải "tuần sau" mà là "20 giờ tối thứ Năm". Ghi vào lịch điện thoại, đặt nhắc.
- Câu hỏi cần trả lời, viết rõ. "Có nhận lời làm trợ giảng học kỳ này không?" — không phải "nghĩ về chuyện công việc".
- Thông tin cần có trước giờ đó. Liệt kê tối đa ba thứ cần hỏi hoặc tìm. Hỏi xong thì dừng tìm.
- Phương án mặc định. Nếu tới giờ mà vẫn chưa chọn được, mình sẽ làm gì? Ví dụ: "Nếu thứ Năm vẫn phân vân, mình nhận lời." Đây là thành phần mạnh nhất, giải thích kỹ ở dưới.
- Một người biết. Nói với một người bạn, người nhà: "Tối thứ Năm mình sẽ báo cậu quyết định." Lời hứa với người khác khó lờ đi hơn lời hứa với chính mình.
Phương án mặc định: chiếc chốt an toàn
Phương án mặc định là thứ biến hạn chót từ một lời nhắc thành một cam kết. Nếu không có nó, tới giờ chưa quyết được thì ta lại dời hạn. Có nó, tới giờ là có kết quả, dù tâm trạng thế nào.
Chọn phương án mặc định thế nào?
- Chọn cái dễ đảo ngược hơn. Giữa "nhận lời làm thử một tháng" và "từ chối hẳn", cái đầu dễ quay lại hơn nếu sai.
- Hoặc chọn cái mình đang nghiêng về, dù chỉ nghiêng một chút. Đã cân nhắc lâu mà vẫn hơi nghiêng một bên thì cái nghiêng đó có thông tin.
- Tránh chọn "chưa làm gì" làm mặc định nếu chính việc chưa làm gì là cái đang hại mình. Với người đã chần chừ chuyện đi khám răng ba tháng, mặc định phải là "đặt lịch", không phải "để tháng sau".
Quy tắc ngắn: "Hết giờ thì mặc định thắng." Nói trước với mình như vậy, và giữ lời.
Hạn chót không phải để quyết vội
Có người lo đặt hạn chót sẽ làm mình quyết ẩu. Thật ra ngược lại: hạn chót tốt bảo vệ thời gian suy nghĩ. Khi biết có đúng năm ngày, ta dùng năm ngày đó để hỏi đúng người, xem đúng chỗ. Khi không có hạn, ta thường không suy nghĩ đều đặn mà chỉ lo đều đặn — rồi cuối cùng quyết vội vào phút chót khi hoàn cảnh ép.
Cũng cần phân biệt với áp lực từ bên ngoài. Hạn chót tự đặt là công cụ mình cầm. Còn bị người khác giục "quyết ngay đi kẻo hết" là chuyện khác, thuộc về danh mục áp lực thời gian của wiki này. Gặp người bán hàng hay ai đó ép phải chốt trong vài phút, phản xạ đúng thường là xin thêm thời gian, không phải đặt hạn chót cho mình gấp hơn.
Khi tới hạn mà vẫn muốn dời
Đôi khi dời hạn là đúng. Phân biệt bằng một câu hỏi: "Có thông tin mới quan trọng nào xuất hiện từ lúc đặt hạn không?"
- Có — ví dụ bên tuyển dụng vừa báo thay đổi lương, nhà trường vừa đổi lịch học — thì dời một lần, đặt hạn mới cụ thể.
- Không — chỉ là vẫn thấy chưa chắc — thì không dời. Cảm giác chưa chắc sẽ còn đó dù dời bao nhiêu lần. Dùng phương án mặc định.
Một mẹo nhỏ: chỉ cho phép mình dời hạn một lần cho mỗi quyết định. Lần thứ hai là mặc định thắng.
Ví dụ: chọn phòng trọ trong năm ngày
Minh, sinh viên năm nhất ở Cần Thơ, phải chuyển khỏi ký túc xá trong tháng. Bạn xem được ba phòng và đã phân vân hai tuần. Bạn đặt hạn chót theo đúng năm thành phần:
- Thời điểm: 21 giờ tối Chủ nhật.
- Câu hỏi: "Thuê phòng A, B hay C từ đầu tháng tới?"
- Thông tin cần: hỏi chủ phòng A về tiền điện nước, đi thử từ phòng C tới trường giờ cao điểm, hỏi bạn đang ở gần phòng B về chuyện ngập khi mưa.
- Mặc định: nếu Chủ nhật vẫn phân vân, thuê phòng A — rẻ nhất, hợp đồng ngắn nhất, sai thì dễ chuyển.
- Người biết: nhắn cho chị gái: "Tối Chủ nhật em chốt phòng, chị nhắc em nhé."
Tới thứ Bảy, Minh biết phòng B hay ngập, gạch đi. Còn A và C gần như ngang nhau. Chủ nhật, Minh chọn C vì đi thử thấy đường thoáng hơn hẳn. Toàn bộ chuyện treo hai tuần được giải quyết trong năm ngày — mà không vội.
Góc nhìn hôm nay: một thói quen nhỏ trong tuần
Thử làm việc này một lần: mở sổ tay hoặc ghi chú điện thoại, viết ra mọi quyết định đang treo. Bên cạnh mỗi cái, ghi một ngày chốt và một phương án mặc định. Chỉ vậy thôi. Nhiều người thấy nhẹ đi ngay khi viết xong, vì những thứ lơ lửng giờ đã có chỗ đứng trên lịch.
Muốn đọc thêm về cách người ta cân nhắc và chốt lựa chọn, sách Decisive của Chip và Dan Heath (2013) có phần bàn về việc tạo khoảng cách với quyết định và chuẩn bị cho khả năng mình sai — hai thứ đi rất hợp với một hạn chót tự đặt.
Câu hỏi thường gặp
Tự đặt hạn chót cho quyết định có tác dụng không?
Có, nếu hạn chót đủ cụ thể: có giờ rõ ràng, câu hỏi viết rõ, danh sách thông tin cần tìm và một phương án mặc định khi tới giờ vẫn chưa chọn được. Thiếu phương án mặc định thì hạn chót rất dễ bị dời mãi.
Nên cho mình bao lâu để quyết một việc?
Tỉ lệ với cái giá nếu sai và độ khó sửa. Việc nhỏ lặp lại chỉ cần vài phút, việc vừa như chọn phòng trọ khoảng vài ngày, việc lớn khó đảo ngược như chọn ngành có thể vài tuần với các mốc nhỏ ở giữa.
Định luật Parkinson là gì?
Là nhận xét của C. Northcote Parkinson trong bài châm biếm đăng trên The Economist năm 1955: công việc phình ra cho đủ lấp đầy thời gian dành cho nó. Áp vào quyết định, thời gian suy nghĩ cũng giãn ra nếu không có giới hạn.
Phương án mặc định khi chưa quyết được là gì?
Là lựa chọn mình cam kết trước sẽ làm nếu tới hạn mà vẫn phân vân. Nên chọn phương án dễ đảo ngược hơn hoặc phương án mình đang hơi nghiêng về, tránh để "chưa làm gì" làm mặc định nếu chính việc chần chừ đang gây hại.
Khi nào được dời hạn chót quyết định?
Khi có thông tin mới quan trọng xuất hiện sau lúc đặt hạn. Nếu chỉ vì vẫn thấy chưa chắc thì không nên dời, vì cảm giác đó sẽ còn nguyên. Mỗi quyết định chỉ nên cho phép dời một lần.
