Ta do dự chủ yếu vì ba nỗi sợ chồng lên nhau: sợ chọn sai, sợ mất cái mình bỏ lại, và sợ bị người khác trách. Do dự hiếm khi là do thiếu thông minh; nó là cách tâm trí kéo dài khoảnh khắc chưa phải chịu hệ quả. Hiểu đúng nỗi sợ nào đang giữ chân mình thì mới gỡ đúng chỗ.
Do dự là gì, và vì sao nó không hẳn là xấu
Do dự là trạng thái đã có đủ phương án nhưng không chốt được phương án nào. Nó khác với việc chưa biết gì: người chưa biết thì cần đi tìm hiểu, còn người do dự thường đã biết khá nhiều, thậm chí biết quá nhiều, nhưng cứ đứng ở ngã ba.
Một chút do dự là có ích. Nó là tín hiệu "việc này quan trọng, khoan đã". Người đứng trước quầy chọn mua chiếc xe máy đầu tiên mà chốt trong ba giây thì đáng lo hơn người cân nhắc hai ngày. Vấn đề chỉ bắt đầu khi do dự kéo dài quá giá trị của quyết định: mất cả buổi để chọn món ăn trưa, mất ba tuần để trả lời một lời mời làm thêm, mất cả học kỳ để quyết có đăng ký câu lạc bộ hay không.
Câu hỏi đúng không phải "làm sao để không bao giờ do dự", mà là "lần do dự này đang bảo vệ mình khỏi điều gì, và cái giá của việc chờ có đáng không".
Nỗi sợ thứ nhất: sợ sai
Sợ sai là nỗi sợ dễ thấy nhất. Ta hình dung mình chọn A, rồi A hoá ra tệ, rồi ta phải sống với cái tệ đó. Nỗi sợ này mạnh nhất khi:
- Không có thước đo rõ để biết thế nào là đúng. Chọn trường học thêm cho con, chọn bạn cùng phòng trọ — chẳng có đáp án in sẵn ở cuối sách.
- Các phương án gần bằng nhau. Nghe thì lạ, nhưng hai lựa chọn càng ngang ngửa, ta càng khó chốt, dù chọn bên nào cũng chẳng thiệt bao nhiêu. Đây chính là tình thế của con lừa Buridan (có bài riêng trong danh mục này).
- Ta từng bị một lần sai đau và còn nhớ rất rõ. Một lần mua nhầm hàng, một lần chọn nhầm nhóm làm đồ án, đủ khiến lần sau ta soi gấp đôi.
Điều ít ai để ý: trong rất nhiều quyết định thường ngày, "sai" không phải là thảm hoạ mà là một bản nháp. Chọn nhầm quán ăn thì tối nay ăn dở, mai đổi quán. Chọn nhầm cách trình bày slide thì sửa lại. Nỗi sợ sai thường được tính theo cỡ của những quyết định lớn nhất đời, rồi áp nhầm sang những quyết định nhỏ.
Nỗi sợ thứ hai: sợ mất
Chọn A nghĩa là bỏ B. Cái mất đó làm ta đau ngay cả khi B chưa bao giờ thuộc về mình. Kinh tế học hành vi gọi khuynh hướng "mất đau hơn được" là né tránh mất mát, xuất hiện trong lý thuyết triển vọng của Daniel Kahneman và Amos Tversky (1979). Danh mục này không đi sâu vào thiên kiến — wiki khác đã làm — chỉ cần biết một điều: khi mỗi lựa chọn đều kèm một cái mất, ta có xu hướng chần chừ để khỏi phải "chính thức" mất cái nào.
Ví dụ đời thường: một sinh viên năm hai được mời làm trợ giảng cho thầy, đồng thời có chỗ làm thêm ở quán cà phê gần trọ trả tiền đều hơn. Nhận việc này là mất việc kia. Bạn ấy cứ hẹn cả hai bên "để em suy nghĩ thêm", kéo đến khi quán cà phê tuyển người khác. Vậy là chẳng chọn mà vẫn mất — đúng cái mình sợ nhất.
Đây là điểm mấu chốt: không chọn cũng là một lựa chọn, và thường là lựa chọn tệ, vì để thời gian tự chọn giùm. Bài "Giữ mọi cửa mở" trong danh mục này kể một thí nghiệm cho thấy người ta sẵn sàng trả giá thật chỉ để không phải đóng một cánh cửa.
Nỗi sợ thứ ba: sợ bị trách
Nỗi sợ này đặc biệt mạnh trong văn hoá gia đình và tập thể kiểu Việt. Quyết định nào cũng có người hỏi lại: "Ai bảo chọn thế?". Khi mình là người chốt, mình cũng là người bị hỏi.
Các nhà tâm lý học đã mô tả một hiện tượng gần với nỗi sợ này: người ta thường thấy hệ quả xấu do mình làm đáng trách hơn hệ quả xấu tương tự do mình không làm. Ilana Ritov và Jonathan Baron (1990) gọi đó là thiên kiến không hành động (omission bias). Vì vậy đứng yên cho an toàn: nếu có chuyện, ít ra mình "không làm gì cả".
Nhưng trong nhóm, đứng yên cũng bị trách — chỉ là trách muộn hơn. Lớp trưởng không chốt địa điểm dã ngoại, đến sát ngày cả lớp phải đi chỗ còn trống, ai cũng phàn nàn. Sợ bị trách khi chọn đôi khi dẫn thẳng tới bị trách vì không chọn.
Bảng nhận diện: nỗi sợ nào đang giữ chân mình
Khi thấy mình chần chừ, thử đọc bảng dưới và tìm dòng nghe quen nhất.
| Câu mình hay tự nói | Nỗi sợ chính | Câu hỏi tháo gỡ |
|---|---|---|
| "Lỡ chọn sai thì sao?" | Sợ sai | Nếu sai, mình sửa được không, mất bao lâu để sửa? |
| "Bên nào cũng tiếc." | Sợ mất | Nếu chờ thêm một tuần, mình có giữ được cả hai không, hay sẽ mất luôn cả hai? |
| "Để hỏi ý mọi người đã." | Sợ bị trách | Ai thật sự có quyền và trách nhiệm chốt việc này? Có phải là mình không? |
| "Chờ thêm chút thông tin." | Thường là sợ sai trá hình | Thông tin sắp tới có làm mình đổi lựa chọn không, hay chỉ làm mình yên tâm hơn? |
| "Chưa phải lúc." | Sợ cả ba | Lúc nào thì là "phải lúc"? Ghi ra một ngày cụ thể. |
Bảng này không phân loại con người. Cùng một người, quyết việc học thì sợ sai, quyết việc nhà thì sợ bị trách. Nhận ra đúng nỗi sợ của từng lần mới là việc có ích.
Những thứ làm do dự nặng thêm
Mệt và đói
Ai cũng từng thấy mình lưỡng lự hơn vào cuối ngày dài. Không cần viện dẫn nghiên cứu nào cũng biết: chọn chuyện lớn khi mắt đã díp lại thì dễ treo lơ lửng. Việc quan trọng nên để lúc đầu óc còn tỉnh, còn những thứ nhỏ thì đặt sẵn quy tắc (xem bài "Quy tắc cá nhân").
Quá nhiều người góp ý
Hỏi một người thì có thêm góc nhìn. Hỏi tám người thì có tám ý trái ngược, và ta càng không dám chốt vì chọn bên nào cũng "phụ lòng" bảy người kia. Ngụ ngôn ông lão, đứa con và con lừa nói đúng chuyện này.
Quyết định không có hạn chót
Việc không có ngày phải xong sẽ luôn nhường chỗ cho việc có ngày phải xong. Quyết định cũng vậy. Một quyết định không ai đòi thì có thể nằm im hàng tháng, mỗi lần nghĩ tới lại khó chịu một chút.
Mục tiêu mờ
Chọn giữa hai căn phòng trọ mà chưa rõ mình ưu tiên gần trường hay rẻ tiền, thì xem bao nhiêu phòng cũng không chốt được. Do dự lúc này không nằm ở phương án mà nằm ở tiêu chí.
Cách gỡ từng nỗi sợ, làm được ngay tuần này
- Với nỗi sợ sai: hỏi "đảo lại được không". Nếu quyết định sửa được với chi phí nhỏ, cho phép mình chốt nhanh. Dành sự cân nhắc kỹ cho những thứ khó quay đầu.
- Với nỗi sợ mất: gọi tên cái mất. Viết ra: "Chọn A thì mình mất ___". Khi cái mất có tên, nó thường nhỏ hơn cảm giác mơ hồ ban đầu. Thêm một dòng: "Không chọn thì mình mất ___" — dòng này hay bị quên.
- Với nỗi sợ bị trách: nói lý do khi chốt. Một câu như "Mình chọn quán này vì gần, đủ chỗ cho 15 người, giá trong mức đã bàn" làm người khác khó trách hơn nhiều so với "thôi đi quán này". Người ta trách cái tuỳ tiện nhiều hơn cái sai.
- Đặt giờ chốt. "Chín giờ tối nay mình quyết" — rồi giữ đúng. Bài "Tự đặt hạn chót" có cách làm chi tiết.
- Thu hẹp còn hai. Gạch bớt cho tới khi còn hai phương án. Chọn giữa hai dễ hơn hẳn chọn giữa năm.
Câu hỏi tự kiểm: "Nếu một người bạn kể đúng tình huống này cho mình nghe, mình sẽ khuyên bạn ấy chọn gì?" Trả lời được câu này nhanh thì thường mình đã biết đáp án, chỉ đang sợ nhận nó.
Góc nhìn hôm nay: do dự trong đời sống nhiều lựa chọn
Ông bà ta ít phải chọn hơn: nghề thường theo nghề nhà, chợ chỉ có vài hàng, con đường đi học chỉ có một. Ngày nay, một học sinh lớp 12 có thể chọn giữa hàng trăm ngành, một người mua điện thoại xem được cả nghìn đánh giá. Nhiều lựa chọn là tự do, nhưng cũng là nhiều chỗ để do dự hơn.
Điều mang về: do dự không phải khuyết tật tính cách, mà là phản ứng có thể hiểu và có thể chỉnh. Muốn tìm hiểu thêm, sách Decisive của Chip và Dan Heath (2013) có nhiều ví dụ dễ đọc về cách mở rộng và thu hẹp lựa chọn. Còn nếu do dự đã đến mức ảnh hưởng việc học, việc làm, giấc ngủ, hãy đọc bài cuối của danh mục này về khi nào nên gặp chuyên gia tâm lý.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mình hay do dự khi phải chọn?
Thường là do ba nỗi sợ: sợ chọn sai, sợ mất phương án bị bỏ lại, sợ người khác trách. Các phương án càng ngang nhau, quyết định càng thiếu hạn chót, nỗi sợ càng dễ biến thành chần chừ kéo dài.
Do dự có phải là thiếu tự tin không?
Không hẳn. Nhiều người rất tự tin trong công việc vẫn do dự ở chuyện gia đình hay chuyện tiền bạc. Do dự gắn với từng loại quyết định và hoàn cảnh nhiều hơn là gắn với cả con người.
Làm sao bớt do dự khi chọn việc nhỏ?
Tự hỏi quyết định đó có sửa được không. Nếu sửa được dễ, cho mình tối đa vài phút rồi chốt. Với việc lặp lại hằng ngày như ăn gì, mặc gì, đặt sẵn một quy tắc để khỏi phải nghĩ lại mỗi lần.
Không quyết định có phải cũng là một quyết định?
Đúng. Khi không chốt, hoàn cảnh sẽ chốt thay: suất học bổng hết hạn, chỗ làm tuyển người khác, cả nhóm đi chỗ còn trống. Không chọn hiếm khi giữ được mọi phương án, thường là mất luôn những phương án tốt nhất.
Do dự thế nào thì nên đi gặp chuyên gia?
Khi chần chừ kéo dài nhiều tuần, đi kèm lo âu, mất ngủ, hoặc làm hỏng việc học, việc làm và các mối quan hệ. Lúc đó nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ để được đánh giá, đừng tự gắn nhãn cho mình.
