Nhà kinh tế học Steven Levitt (đồng tác giả cuốn Kinh tế học hài hước) mời những người đang lưỡng lự trước một quyết định lớn tung một đồng xu ảo trên mạng: mặt ngửa thì thay đổi, mặt sấp thì giữ nguyên. Nghiên cứu đăng trên Review of Economic Studies năm 2021 cho thấy những người đã thay đổi — như nghỉ việc, chia tay — tự báo hạnh phúc hơn sau sáu tháng. Nhưng kết quả có giới hạn rõ, và nó không có nghĩa là cứ tung đồng xu cho mọi chuyện.
Thí nghiệm được làm thế nào
Levitt dựng một trang web gắn với chuỗi sách và chương trình Freakonomics của ông. Ai đang phân vân một chuyện quan trọng đều có thể vào, mô tả quyết định của mình rồi bấm tung đồng xu. Quy ước được nói trước: mặt ngửa nghĩa là làm thay đổi (nghỉ việc, chia tay, quay lại trường học, bắt đầu một việc mới…), mặt sấp nghĩa là giữ nguyên hiện trạng.
Người tham gia không bị bắt buộc làm theo đồng xu. Họ chỉ đồng ý trả lời khảo sát sau đó, khoảng hai tháng và sáu tháng, về việc họ đã làm gì và thấy hạnh phúc thế nào. Levitt cũng hỏi thêm một số người quen do người tham gia tự chỉ định, để đối chiếu phần nào lời kể.
Cái hay của thiết kế này nằm ở chỗ đồng xu là ngẫu nhiên. Trong đời thường, người nghỉ việc và người ở lại vốn khác nhau từ đầu, nên so hạnh phúc của họ không nói lên được gì. Còn ở đây, đồng xu đẩy một số người sang thay đổi một cách tình cờ. Nếu những người bị đồng xu "đẩy" mà sống tốt hơn, thì đó là dấu hiệu bản thân việc thay đổi có tác dụng — chứ không phải chỉ vì người dám thay đổi vốn đã khác.
Kết quả chính
- Đồng xu có tác động thật. Người được mặt ngửa có khả năng thực hiện thay đổi cao hơn rõ rệt so với người được mặt sấp. Nghĩa là nhiều người, khi đứng ở ranh giới, thật sự để một yếu tố ngẫu nhiên nghiêng cán cân.
- Thay đổi đi kèm hạnh phúc hơn sau sáu tháng với những quyết định quan trọng như công việc và chuyện tình cảm.
- Kết luận của tác giả: với những quyết định lớn mà người ta đã lưỡng lự tới mức sẵn sàng hỏi một đồng xu, người ta có lẽ đang quá thận trọng — hiện trạng được giữ lâu hơn mức nên giữ.
Levitt viết bản đầu tiên dưới dạng bản thảo công bố năm 2016, đến năm 2021 mới đăng chính thức trên tạp chí. Khoảng thời gian dài đó là bình thường với một nghiên cứu được phản biện kỹ.
Những giới hạn cần nói rõ
Đây là phần hay bị bỏ qua khi câu chuyện lan trên mạng.
| Giới hạn | Vì sao quan trọng |
|---|---|
| Người tham gia tự nguyện | Họ là độc giả tìm đến trang web, chịu để đồng xu góp ý cho chuyện lớn. Nhóm này không đại diện cho mọi người. |
| Đã lưỡng lự sát nút từ trước | Kết quả nói về người đang đứng ở ranh giới, không nói về người còn đang nghiêng rõ về một phía. |
| Hạnh phúc là tự báo cáo | Người vừa làm một việc lớn có thể muốn tin rằng mình đã đúng. Phần đối chiếu với người quen chỉ giảm bớt, không loại bỏ được vấn đề này. |
| Không phải ai cũng trả lời tiếp | Một phần người tham gia bỏ ngang các vòng khảo sát, có thể làm lệch kết quả. |
| Thời gian theo dõi ngắn | Sáu tháng chưa nói được gì về vài năm sau. |
Vì vậy, đọc đúng thì nghiên cứu này nói: với những người đã phân vân lâu và hai bên gần như ngang nhau, việc nghiêng về phía thay đổi có vẻ không thiệt như họ sợ. Nó không nói: hãy để may rủi quyết định đời mình.
Tung đồng xu không phải để đồng xu quyết
Có một mẹo cũ, lan truyền rộng, thường được gán cho Sigmund Freud: khi phân vân, cứ tung đồng xu, không phải để làm theo, mà để lúc đồng xu đang trên không, ta nhận ra mình đang mong mặt nào. Lời gán cho Freud là truyền miệng, chưa thấy nguồn gốc trong tác phẩm của ông.
Ý tưởng này có một tác giả rõ ràng hơn: nhà thơ, nhà toán học Đan Mạch Piet Hein, trong một bài thơ ngắn thuộc tập Grooks, khuyên khi phải quyết thì cứ tung đồng xu, vì ngay khi nó còn đang bay, ta sẽ biết mình đang hy vọng điều gì.
Cách dùng này hợp với tinh thần danh mục: đồng xu là chiếc gương, không phải người phán xử. Ba cách đọc phản ứng của mình:
- Thấy nhẹ nhõm khi ra một mặt — đó là điều mình muốn. Đi theo nó, trừ khi có lý do khách quan ngăn lại.
- Muốn tung lại "cho chắc" — mình không thích kết quả vừa ra. Đó cũng là một câu trả lời.
- Thật sự thấy mặt nào cũng được — đúng là thế con lừa Buridan, hai bên ngang nhau. Cứ làm theo đồng xu, đỡ tốn thời gian.
Khi nào không nên dùng đồng xu
Có những quyết định không bao giờ nên giao cho may rủi, kể cả theo kiểu "nghe phản ứng":
- Liên quan tới sức khoẻ, thuốc men, điều trị — hỏi bác sĩ.
- Liên quan tới an toàn của người khác, nhất là trẻ nhỏ.
- Có một phương án rõ ràng trái luật, trái đạo đức, hoặc gây hại không đảo ngược được.
- Quyết định cần sự đồng ý của người khác (gia đình, đồng nghiệp) mà họ chưa được hỏi.
- Khi mình đang trong cơn giận, buồn hay lo âu cao: lúc đó nên đợi bình tĩnh lại, chuyện này wiki về nhẫn nại của hệ đã bàn.
Cũng nên nhớ: thí nghiệm của Levitt nói về những chuyện người ta đã cân nhắc lâu. Đồng xu chỉ có ích ở cuối quá trình suy nghĩ, không thay cho quá trình đó.
Thử trong tuần này: bài tập "đồng xu và tờ giấy"
Chọn một việc nhỏ đến vừa mà mình đã chần chừ ít nhất một tuần: có nhận dạy kèm thêm không, có đăng ký khoá bơi không, có chuyển chỗ ngồi học không.
- Viết ra hai phương án, quy ước mặt nào là phương án nào.
- Tung đồng xu (đồng xu thật, hay ứng dụng nào cũng được).
- Ngay lập tức, viết một câu: "Khi thấy kết quả, mình cảm thấy ___".
- Đọc lại câu đó sau một giờ. Nếu nó vẫn đúng, chốt theo cảm giác đó và làm bước đầu tiên ngay trong ngày.
- Sau một tháng, ghi lại xem mình có hối hận không. Lưu những ghi chép này lại; vài lần sau, mình sẽ biết cảm giác đầu tiên của mình đáng tin tới đâu.
Ví dụ: một chị nhân viên văn phòng ở Đà Nẵng phân vân cả tháng có nên đăng ký lớp tiếng Nhật buổi tối không. Đồng xu ra mặt "không". Chị thấy hụt hẫng, và nhận ra mình đã muốn đi học từ lâu, chỉ ngại mệt. Chị đăng ký ngay hôm đó. Đồng xu không quyết thay chị — nó chỉ cho chị thấy chị đã quyết rồi.
Góc nhìn hôm nay: bài học thật của thí nghiệm
Điều đáng giữ lại từ nghiên cứu của Levitt không nằm ở đồng xu, mà ở gợi ý: người đang do dự lâu trước một thay đổi lớn thường sợ thay đổi nhiều hơn mức nên sợ. Hiện trạng có sức kéo rất mạnh, vì nó quen, vì không cần làm gì cả.
Muốn đọc kỹ hơn, có thể tìm bài "Heads or Tails: The Impact of a Coin Toss on Major Life Decisions and Subsequent Happiness" (Steven D. Levitt, Review of Economic Studies, 2021). Bài viết khá dễ theo dõi với người không chuyên, và chính tác giả đã nêu các giới hạn của nghiên cứu.
Câu hỏi thường gặp
Thí nghiệm tung đồng xu của Steven Levitt là gì?
Là nghiên cứu mời những người đang phân vân một quyết định lớn tung đồng xu ảo trên mạng: mặt ngửa thì thay đổi, mặt sấp thì giữ nguyên. Sau đó họ được khảo sát lại ở mốc hai tháng và sáu tháng về việc đã làm và mức hạnh phúc.
Kết quả nghiên cứu tung đồng xu của Levitt ra sao?
Người được mặt ngửa thay đổi nhiều hơn, và những người đã thay đổi trong các quyết định về công việc, tình cảm tự báo hạnh phúc hơn sau sáu tháng. Tác giả cho rằng người ta có thể đang quá thận trọng trước thay đổi lớn.
Có nên tung đồng xu để quyết định chuyện lớn không?
Không nên để đồng xu quyết thay. Nó có ích nhất như một chiếc gương: khi thấy kết quả, cảm giác nhẹ nhõm hay hụt hẫng cho biết mình thật sự muốn gì. Chuyện sức khoẻ, an toàn, pháp luật thì không giao cho may rủi.
Nghiên cứu của Levitt có hạn chế gì?
Người tham gia tự nguyện và đã lưỡng lự sát nút, hạnh phúc do họ tự báo cáo, một phần người bỏ ngang khảo sát và thời gian theo dõi chỉ sáu tháng. Kết quả chỉ nên áp cho người đang phân vân gần như cân bằng.
Câu "tung đồng xu để biết mình muốn gì" là của Freud phải không?
Lời gán cho Freud là truyền miệng, chưa tìm thấy trong tác phẩm của ông. Ý tưởng tương tự có trong một bài thơ ngắn của nhà thơ Đan Mạch Piet Hein thuộc tập Grooks.
