Nhiều câu nói nổi tiếng về quyết định được chia sẻ hằng ngày thật ra không có nguồn hoặc bị gán nhầm: câu "điều tốt nhất là làm điều đúng, tệ nhất là không làm gì" gán cho Theodore Roosevelt chưa ai tìm thấy văn bản gốc; câu "bắt đầu đi, sự táo bạo có thiên tài trong nó" không phải của Goethe; con số "mỗi ngày ta quyết định 35.000 lần" không có nghiên cứu nào đứng sau. Ngược lại, có những câu có nguồn rõ ràng — Seneca, Luận Ngữ, Shakespeare, Kierkegaard — và thường hay hơn bản truyền tay.
Vì sao câu nói về quyết định hay bị gán nhầm
Câu nói về quyết định có ba đặc điểm khiến chúng rất dễ "lạc nguồn". Thứ nhất, chúng ngắn và có lực, hợp để in lên ảnh, lên áo, lên trang đầu sổ tay. Thứ hai, người chia sẻ muốn câu có trọng lượng, nên gắn nó vào một cái tên lớn — tổng thống, nhà bác học, đại văn hào. Thứ ba, ít ai có thời gian lần lại sách gốc. Qua vài vòng chia sẻ, cái tên dính chặt vào câu và không ai còn nhớ nó từ đâu ra.
Chuyện này không vô hại. Một câu gán nhầm cho người nổi tiếng mượn uy tín không thuộc về nó. Và với chủ đề quyết đoán, một câu nghe hùng hồn có thể đẩy người đọc tới chỗ liều, chỉ vì tin rằng "người vĩ đại đã nói thế".
Bảng tra: câu nào có nguồn, câu nào không
| Câu (dịch nghĩa) | Thường gán cho | Tình trạng |
|---|---|---|
| "Trong mọi khoảnh khắc quyết định, điều tốt nhất là làm điều đúng, tốt nhì là làm điều sai, tệ nhất là không làm gì." | Theodore Roosevelt | Chưa tìm thấy trong bài viết, diễn văn hay thư từ nào của ông. Truyền miệng. |
| "Mỗi ngày người trưởng thành đưa ra khoảng 35.000 quyết định." | "Các nhà nghiên cứu" | Không có nghiên cứu gốc nào được chỉ ra. Con số truyền miệng. |
| "Bất cứ điều gì bạn làm được hay mơ là làm được, hãy bắt đầu. Sự táo bạo có thiên tài, sức mạnh và phép màu trong nó." | Goethe | Không có trong nguyên văn Faust. Đến từ một bản dịch phóng tác tiếng Anh năm 1835 của John Anster, được W. H. Murray dẫn lại trong một cuốn sách năm 1951. |
| "Giữa kích thích và phản ứng có một khoảng trống; trong khoảng trống ấy là quyền chọn của ta." | Viktor Frankl | Không tìm thấy trong các tác phẩm của Frankl. Stephen Covey phổ biến câu này và kể ông đọc được ở một cuốn sách mà không nhớ tác giả. |
| "Điên rồ là làm một việc lặp đi lặp lại mà mong kết quả khác đi." | Albert Einstein | Không có trong các bài viết hay thư từ đã biết của Einstein. Những lần xuất hiện sớm được tìm thấy là ở thập niên 1980, không liên quan tới ông. |
| "Nhóm chơi guitar sắp lỗi thời rồi." | Một người của hãng đĩa Decca, khi từ chối The Beatles năm 1962 | Lời kể lại về sau, chưa có văn bản gốc. |
| "Nếu không biết mình hướng về bến cảng nào, thì chẳng ngọn gió nào là thuận." | Seneca | Có nguồn: Thư gửi Lucilius, thư số 71. |
| "Tái, tư khả hĩ" — nghĩ hai lần là được rồi. | Khổng Tử | Có nguồn: Luận Ngữ, thiên Công Dã Tràng. |
| "Iacta alea est" — thế là đã quyết. | Julius Caesar | Có nguồn kể lại: Suetonius chép bằng tiếng Latin; Plutarch kể Caesar nói bằng tiếng Hy Lạp. |
| "Cuộc đời chỉ hiểu được khi nhìn lại, nhưng phải sống khi tiến tới." | Søren Kierkegaard | Có nguồn: nhật ký của ông, năm 1843. |
Những câu gán nhầm, nhìn kỹ từng câu
"Tệ nhất là không làm gì"
Câu này lan rộng vì nó nói đúng điều người do dự cần nghe. Nhưng chưa ai tìm ra nơi Theodore Roosevelt nói hay viết nó. Ngoài chuyện nguồn, nội dung cũng cần đọc tỉnh: "làm điều sai tốt hơn không làm gì" không đúng với mọi tình huống. Với việc đảo lại được, đúng là hành động thường hơn đứng yên. Với việc không đảo được — một chữ ký, một lời nói ra — chờ thêm một ngày có khi tốt hơn làm sai. Câu này nên dùng như một lời nhắc cho việc nhỏ, không phải chân lý.
"Ba mươi lăm nghìn quyết định mỗi ngày"
Con số được trích trong rất nhiều bài viết về năng suất, thường kèm câu "theo các nhà nghiên cứu" mà không nói nhà nghiên cứu nào. Cách đếm "một quyết định" cũng mơ hồ: nhấc chân bước tiếp có tính không? Chọn cầm cốc bằng tay phải có tính không? Một con số không thể kiểm thì không nên dùng làm lý lẽ. Muốn nói ý "ta quyết rất nhiều việc nhỏ mỗi ngày", cứ nói thế, không cần con số.
"Sự táo bạo có thiên tài trong nó"
Đây là trường hợp nổi tiếng. Năm 1951, nhà leo núi Scotland W. H. Murray viết trong sách về chuyến thám hiểm Himalaya của mình một đoạn văn được trích rất nhiều: khi người ta chưa cam kết, luôn có do dự, có cơ hội rút lui; khi đã cam kết dứt khoát, mọi sự trợ giúp bất ngờ kéo đến. Ông kết đoạn bằng hai câu thơ mà ông gọi là "của Goethe". Thật ra hai câu ấy đến từ bản dịch rất phóng khoáng của John Anster (1835), không có ý tương ứng trong nguyên văn tiếng Đức. Phần đáng đọc nhất — đoạn về cam kết — là của chính Murray.
"Khoảng trống giữa kích thích và phản ứng"
Ý tưởng rất hay cho người muốn bớt quyết định bốc đồng — wiki này có bài "dừng mười giây trước khi phản ứng" ở danh mục áp lực thời gian. Nhưng những người lần nguồn chưa tìm thấy câu này trong các tác phẩm đã xuất bản của Frankl. Có thể nói: "câu này thường được gán cho Frankl, nhưng chưa tìm thấy trong tác phẩm của ông".
"Điên rồ là lặp lại mà mong kết quả khác"
Câu thường được dùng để thúc người ta đổi một quyết định đã không hiệu quả. Không có bằng chứng Einstein nói câu này. Những người lần nguồn tìm thấy nó trong các tài liệu đầu thập niên 1980, ở những nơi không dính gì tới nhà vật lý. Nội dung cũng nên đọc tỉnh: nhiều việc, như luyện đàn hay học ngoại ngữ, đúng là cần lặp lại khá lâu trước khi thấy kết quả khác.
Những câu có nguồn, đáng nhớ hơn
Có một điều thú vị: câu có nguồn thường sâu hơn bản truyền tay, vì nó còn giữ được ngữ cảnh.
- Seneca, thư 71: câu về bến cảng và ngọn gió nhắc rằng không thể quyết đúng khi chưa biết mình muốn tới đâu. Quyết định đến sau mục tiêu.
- Luận Ngữ: "tái, tư khả hĩ" — nghĩ hai lần là đủ. Câu này hay bị dùng ngược thành "phải nghĩ ba lần", có bài riêng trong danh mục này.
- Shakespeare, Hamlet: dòng thơ về "sắc màu tự nhiên của quyết tâm" bị suy tư làm cho tái nhợt — có trong hồi 3, cảnh 1, ai cũng kiểm được.
- Kierkegaard, nhật ký 1843: ta chỉ hiểu đời mình khi nhìn lại, nhưng phải sống nó về phía trước. Đặt vào chuyện quyết định: ta luôn phải chọn trước khi có đủ hiểu biết, và điều đó không phải lỗi của ai.
- Joseph Addison, vở kịch Cato (1713): có một dòng đại ý "người đàn bà nào còn cân nhắc là đã thua". Về sau người đời sửa thành câu tục ngữ tiếng Anh "ai do dự là thua" (he who hesitates is lost). Một câu tục ngữ quen thuộc hoá ra có gốc từ một vở kịch, và đã bị đổi chủ ngữ.
Cách tự kiểm một câu trích trong năm phút
Không cần là nhà nghiên cứu để tránh chia sẻ câu gán nhầm. Năm bước dưới đây đủ cho phần lớn trường hợp:
- Hỏi "trong sách nào, năm nào?" Câu nào chỉ có tên người mà không có tên tác phẩm thì xếp vào diện nghi.
- Tìm bằng ngôn ngữ gốc. Câu gán cho người Anh, Mỹ thì tìm bản tiếng Anh; gán cho người Pháp thì tìm tiếng Pháp. Bản tiếng Việt thường đã qua nhiều lần dịch.
- Tìm lần xuất hiện sớm nhất. Nếu câu gán cho người sống thế kỷ 18 mà bản sớm nhất tìm được là trên mạng vài năm gần đây — gần như chắc là gán nhầm.
- Nghe giọng văn. Câu gán cho người cổ mà dùng từ ngữ, cách nói rất hiện đại, kiểu khẩu hiệu, là dấu hiệu đáng ngờ.
- Tra các trang chuyên lần nguồn. Mục "Misattributed" (gán nhầm) và "Disputed" (còn tranh cãi) trên Wikiquote, hay trang Quote Investigator của Garson O'Toole, đã kiểm hàng nghìn câu nổi tiếng.
Khi không chắc mà vẫn muốn dùng câu ấy, cứ dùng — nhưng ghi "câu nói thường được gán cho…" hoặc "câu truyền miệng". Một chữ "thường được gán" làm người viết đáng tin hơn nhiều.
Góc nhìn hôm nay: dọn lại góc trích dẫn của mình
Nhiều người có một góc sưu tập câu hay: trang đầu sổ, ảnh nền điện thoại, ghi chú trên máy. Tuần này, chọn ba câu về quyết định trong góc ấy và kiểm theo năm bước trên. Câu nào có nguồn, ghi thêm tên sách. Câu nào không có, đổi thành "truyền miệng" — hoặc thay bằng một câu có nguồn cùng ý. Bài tập nhỏ này rèn đúng thứ mà người quyết đoán cần: biết phân biệt điều đã được kiểm với điều chỉ nghe hay hay.
Câu hỏi thường gặp
Câu "điều tệ nhất là không làm gì" có phải của Theodore Roosevelt không?
Chưa có bằng chứng. Câu "trong mọi khoảnh khắc quyết định, điều tốt nhất là làm điều đúng, tốt nhì là làm điều sai, tệ nhất là không làm gì" chưa được tìm thấy trong bài viết, diễn văn hay thư từ nào của ông, nên nên ghi là câu truyền miệng.
Mỗi ngày con người đưa ra 35.000 quyết định có đúng không?
Con số này không có nghiên cứu gốc nào được chỉ ra, và cách đếm "một quyết định" cũng không rõ ràng. Đây là con số truyền miệng, không nên dùng làm lý lẽ.
Câu "sự táo bạo có thiên tài trong nó" có phải của Goethe không?
Không. Câu này đến từ bản dịch phóng tác tiếng Anh năm 1835 của John Anster cho vở Faust, không có ý tương ứng trong nguyên văn. Nhà leo núi W. H. Murray dẫn lại năm 1951 và gọi là "của Goethe", từ đó lan rộng.
Câu nói hay về quyết định có nguồn rõ ràng?
Có thể dùng câu của Seneca trong thư số 71 gửi Lucilius về bến cảng và ngọn gió, câu "tái, tư khả hĩ" trong Luận Ngữ, câu của Kierkegaard trong nhật ký năm 1843 về việc hiểu đời khi nhìn lại nhưng sống khi tiến tới, và các dòng về quyết tâm trong Hamlet.
Làm sao kiểm tra một câu trích dẫn có thật hay không?
Hỏi câu ấy nằm trong sách nào, năm nào; tìm bằng ngôn ngữ gốc; tìm lần xuất hiện sớm nhất; để ý giọng văn có quá hiện đại không; và tra các trang chuyên lần nguồn như Wikiquote hay Quote Investigator. Không chắc thì ghi "thường được gán cho".
