Cho con tự chọn quần áo và đồ ăn là cách luyện quyết định rẻ nhất, vì ngày nào cũng có và hệ quả nhỏ. Giới hạn cha mẹ nên giữ gói trong ba chữ: an toàn, sức khoẻ, hoàn cảnh. Trong khung đó — mặc áo màu gì, ăn món nào trong mâm, ăn bao nhiêu — nên để con quyết, kể cả khi con chọn khác ý mình.
Vì sao quần áo và đồ ăn là "sân tập" tốt nhất
Một quyết định để luyện tập cần ba thứ: xảy ra thường xuyên, hệ quả nhỏ, và có phản hồi nhanh. Quần áo và đồ ăn có đủ cả ba.
- Thường xuyên: mỗi ngày ít nhất một lần mặc đồ, ba bữa ăn.
- Hệ quả nhỏ: mặc áo kẻ với quần hoa thì chẳng ai bị thương.
- Phản hồi nhanh: mặc áo mỏng ra đường gió thì chỉ mười phút sau đã thấy lạnh; chọn món lạ thì ăn miếng đầu là biết có hợp không.
Chính vì hệ quả nhỏ mà đây là chỗ cha mẹ dễ can thiệp nhất — "thay áo khác đi con", "ăn cái này mới bổ". Mỗi lần như vậy, con mất một lượt tập. Muốn con quyết đoán khi lớn, cần để con quyết những chuyện bé tí khi nhỏ.
Đồ ăn: ai quyết phần nào
Chuyên gia dinh dưỡng người Mỹ Ellyn Satter từ thập niên 1980 đã đề xuất một cách chia việc được nhiều nơi dùng, gọi là phân chia trách nhiệm trong ăn uống (division of responsibility). Đại ý: cha mẹ quyết ăn gì, ăn khi nào, ăn ở đâu; trẻ quyết có ăn không và ăn bao nhiêu trong những món được dọn ra. Satter lập luận rằng khi cha mẹ thôi ép, trẻ dần tự điều chỉnh theo cảm giác đói no của mình.
Áp vào mâm cơm Việt, cách chia này khá tự nhiên: mâm có cơm, canh, món mặn, rau. Con chọn gắp món nào, gắp bao nhiêu. Điều cha mẹ giữ là mâm có gì và giờ ăn lúc nào — chứ không phải ngồi đếm từng thìa.
Những việc con có thể tự quyết ở bàn ăn
- Ăn món nào trước, món nào sau.
- Gắp bao nhiêu, xin thêm hay không.
- Chấm nước mắm hay xì dầu, ăn rau sống hay rau luộc.
- Ở tuổi lớn hơn: chọn một món cho bữa tối cuối tuần, cùng đi chợ chọn rau.
Những việc cha mẹ vẫn giữ
- Dị ứng, bệnh lý: con dị ứng tôm thì không có "con chọn". Mọi nghi ngờ về dị ứng, sụt cân, biếng ăn kéo dài — đưa con đi khám, không tự xử lý.
- Giờ ăn và đồ ăn vặt: bánh kẹo trước bữa cơm không phải lựa chọn thường ngày.
- An toàn: trẻ nhỏ không tự lấy đồ nóng, không ăn hạt cứng khi đang chạy nhảy.
Quần áo: khung thời tiết, khung dịp, còn lại là của con
Với quần áo, cha mẹ giữ hai khung: thời tiết (đủ ấm, đủ mát, có đồ đi mưa) và dịp (đồng phục ở trường, đồ kín đáo khi lên chùa, đồ gọn khi đi đám). Trong hai khung đó, màu sắc, kiểu dáng, cách phối là việc của con.
Một mẹo nhiều gia đình dùng: bày sẵn những bộ hợp khung, để con chọn trong số đó. Mùa đông ở Hà Nội, tủ đồ cho trẻ chỉ có áo dài tay; con chọn cái nào cũng ổn. Mùa nóng ở TP.HCM, cất bớt áo len lên ngăn trên. Khung được dựng sẵn từ tủ đồ, nên buổi sáng không phải cãi nhau.
| Tình huống | Cha mẹ giữ | Con quyết |
|---|---|---|
| Trời lạnh, con không chịu mặc áo khoác | Mang theo áo khoác trong cặp | Mặc lúc ra cửa hay khi thấy lạnh |
| Con muốn mặc đồ siêu nhân đi ăn cưới | Dịp này cần đồ gọn gàng | Chọn một trong hai bộ gọn gàng; được mang áo choàng nhỏ trong túi |
| Đi dã ngoại ở rừng thông Lâm Đồng | Giày kín, áo dài tay | Màu áo, đội mũ lưỡi trai hay mũ rộng vành |
| Ngày thường ở nhà | Hầu như không cần giữ gì | Mặc gì cũng được |
| Trời mưa đi học | Có áo mưa | Áo mưa màu nào, đi dép hay giày |
Khi con chọn "kỳ cục": nhịn được thì nhịn
Con gái bốn tuổi mặc váy công chúa với ủng đi mưa giữa trời nắng. Cậu bé bảy tuổi muốn mặc đúng một chiếc áo đỏ cả tuần. Nhìn thì ngứa mắt, nhưng hãy tự hỏi một câu: "Có ai bị hại không, hay chỉ là mình thấy không đẹp?"
Nếu chỉ là thấy không đẹp, cứ để. Đây là lúc con thử nghiệm gu của mình, và cũng là lúc con học cách chịu những phản ứng nhỏ — một ánh nhìn lạ, một câu trêu của bạn. Có lần một bé lớp hai về nhà kể rằng bạn cười chiếc tất lệch màu; hôm sau bé tự chọn đôi tất giống nhau. Không ai phải nhắc. Đó là một quyết định được điều chỉnh bởi trải nghiệm của chính con, bền hơn mọi lời dặn.
Nếu có hại thật — áo quá mỏng cho trời rét, dép trơn khi leo dốc — hãy nói lý do ngắn gọn rồi đưa hai phương án thay thế: "Trời này dép lê dễ trượt. Con đi giày thể thao hay giày vải?". Không giảng dài, không đổ lỗi gu của con.
Những cái bẫy cha mẹ hay rơi vào
Hỏi ý rồi gạt đi
"Con muốn ăn gì?" — "Mì." — "Thôi ăn cơm." Lần sau con không buồn trả lời nữa. Nếu không định nấu mì, đừng hỏi câu mở; hãy hỏi "cơm với trứng hay cơm với thịt?".
Biến đồ ăn thành phần thưởng hay hình phạt
"Ăn hết rau mới được kem." Câu này làm rau thành thứ phải chịu đựng, kem thành thứ quý giá, và việc ăn bao nhiêu không còn do cảm giác no của con quyết nữa mà do cuộc mặc cả. Nhiều chuyên gia dinh dưỡng nhi khuyên tránh cách làm này; có thể đọc thêm sách của Ellyn Satter nếu muốn hiểu kỹ.
Bình luận lựa chọn trước mặt người khác
"Con bé nhà mình tự chọn đấy, nhìn buồn cười chưa" — câu đùa của người lớn, nhưng với trẻ đó là lời chê công khai. Nếu muốn khen, khen việc con tự quyết: "Hôm nay con tự chọn đồ đấy."
Can thiệp vì sợ người khác đánh giá mình
Nhiều khi ta bắt con thay áo không vì con, mà vì sợ ông bà, hàng xóm nghĩ mình không biết chăm con. Nhận ra điều này đã là một nửa cách giải. Nửa còn lại là một câu giải thích nhẹ với người lớn: "Cháu tự chọn đấy ạ."
Lớn dần thì nới khung
Khung không đứng yên. Một trẻ ba tuổi cần cha mẹ bày sẵn đồ; một trẻ chín tuổi có thể tự xem thời tiết và chọn; một em mười hai tuổi có thể được giao một khoản nhỏ để tự mua áo. Cách nới hợp lý là mỗi lần chuyển một phần quyết định từ cha mẹ sang con, rồi để yên vài tháng:
- Con chọn trong những bộ cha mẹ bày sẵn.
- Con tự lấy đồ trong tủ, cha mẹ chỉ nhắc khi trời đổi.
- Con tự xem trời, tự chuẩn bị đồ cho ngày hôm sau từ tối hôm trước.
- Con tham gia chọn đồ khi đi mua, trong một mức tiền cha mẹ đặt.
- Con tự quyết phần lớn chuyện ăn mặc, cha mẹ chỉ giữ dịp đặc biệt.
Với đồ ăn cũng thế: từ chọn món trong mâm, đến chọn món cho bữa tối thứ Bảy, đến cùng đi chợ, đến tự nấu một món đơn giản dưới sự trông của người lớn.
Thử trong tuần này
Viết ra giấy hai cột: Cha mẹ giữ và Con quyết, cho riêng chuyện ăn và chuyện mặc của nhà mình. Mỗi cột không quá năm dòng. Dán lên cửa tủ lạnh. Trong tuần, mỗi khi định can thiệp, liếc qua tờ giấy: việc này nằm ở cột nào? Nếu nằm ở cột "Con quyết", ngậm miệng lại một nhịp. Cuối tuần, xem có dòng nào nên chuyển từ cột trái sang cột phải không.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho trẻ tự chọn quần áo không?
Nên, trong khung cha mẹ đặt về thời tiết và dịp. Cách dễ nhất là bày sẵn vài bộ hợp thời tiết rồi để con chọn. Màu sắc, kiểu phối là việc của con, kể cả khi trông hơi lạ.
Trẻ không chịu mặc áo ấm khi trời lạnh thì làm sao?
Nói lý do ngắn gọn, mang áo ấm theo trong cặp và để con tự mặc khi thấy lạnh. Nếu trời rét thật hoặc con còn nhỏ, đưa hai chiếc áo ấm để con chọn thay vì hỏi "có mặc không". An toàn và sức khoẻ là phần cha mẹ giữ.
Có nên để trẻ tự quyết ăn bao nhiêu?
Theo cách chia trách nhiệm của chuyên gia dinh dưỡng Ellyn Satter, cha mẹ quyết ăn gì, khi nào, ở đâu; trẻ quyết ăn bao nhiêu trong những món được dọn ra. Nếu trẻ biếng ăn kéo dài, sụt cân hay nghi dị ứng, cần đưa đi khám bác sĩ.
Con chọn đồ trông kỳ cục có nên sửa?
Hãy hỏi mình: có ai bị hại không, hay chỉ là mình thấy không đẹp. Nếu chỉ là gu, cứ để con mặc; trải nghiệm thật sẽ dạy con nhanh hơn lời dặn. Nếu không an toàn, nói lý do và đưa hai phương án thay thế.
Mấy tuổi trẻ tự chọn quần áo được?
Từ khoảng hai tuổi trẻ đã chọn được giữa hai chiếc áo. Đến tuổi tiểu học, nhiều trẻ có thể tự lấy đồ trong tủ và chuẩn bị từ tối hôm trước. Mức độ tự quyết nên nới dần theo từng bậc, không cần theo mốc tuổi cố định.
