Khi con muốn bỏ lớp năng khiếu, đừng trả lời "có" hay "không" ngay. Hãy tìm hiểu lý do, rồi thống nhất một mốc dừng tự nhiên (hết khoá, hết học kỳ) chứ không bỏ giữa một ngày tệ. Đến mốc đó, con được quyết thật — và nếu bỏ, con được chọn lại một hoạt động khác. Thử, bỏ, chọn lại là một chuỗi quyết định đáng giá, không phải thất bại.
Câu "con muốn nghỉ" có nhiều nghĩa
Cùng một câu, nhưng đằng sau có thể là những chuyện rất khác nhau. Hỏi thăm trước khi phản ứng, và hỏi bằng câu mở: "Dạo này ở lớp vẽ có chuyện gì làm con không thích?". Nghe hết, đừng cắt ngang.
| Điều con thật sự muốn nói | Dấu hiệu | Hướng đi |
|---|---|---|
| "Đang khó quá" | Con vừa sang phần mới, hay so mình với bạn giỏi hơn | Cho thêm thời gian, chia nhỏ mục tiêu; chưa phải lúc quyết |
| "Con chán" | Lặp lại một bài nhiều tuần, không thấy tiến bộ | Nói chuyện với thầy cô về cách dạy; xem có hướng mới trong cùng môn |
| "Con không hợp môn này" | Đã học đủ lâu, vẫn không có chút hứng thú nào, kể cả lúc làm tốt | Dừng ở mốc tự nhiên, chọn môn khác |
| "Con mệt" | Lịch kín cả tuần, ngủ ít, cáu gắt | Bớt lịch, có thể bớt môn khác chứ không nhất thiết môn này |
| "Có chuyện ở lớp" | Con ngại một bạn, sợ thầy cô, khóc trước buổi học | Tìm hiểu ngay, có thể phải dừng ngay |
Dòng cuối cùng là ngoại lệ quan trọng: nếu con bị bắt nạt, bị đối xử thô bạo, đau đớn thể chất hay sợ hãi rõ rệt, thì không có chuyện "học hết khoá rồi tính". An toàn đứng trước mọi nguyên tắc về sự kiên trì.
Quy tắc "dừng ở mốc tự nhiên"
Trong sách Grit (2016), nhà tâm lý học Angela Duckworth kể gia đình bà áp dụng một quy tắc họ gọi là "việc khó" (Hard Thing Rule), đại ý gồm mấy điều:
- Ai trong nhà, kể cả bố mẹ, cũng có một "việc khó" — một việc cần luyện tập đều đặn.
- Được phép bỏ, nhưng chỉ ở một mốc tự nhiên: hết mùa, hết đợt học phí đã đóng. Không bỏ vào một ngày tồi tệ.
- Mỗi người tự chọn việc khó của mình.
- Khi lên trung học, mỗi người cam kết theo ít nhất một việc trong khoảng hai năm.
Quy tắc này hay vì nó tách hai chuyện thường bị trộn lẫn: quyết định có bỏ hay không và cảm xúc của một buổi học tệ. Ai cũng có buổi tệ. Nếu cứ buổi tệ là bỏ, con sẽ chỉ học được cách tránh khó chịu. Nếu không bao giờ được bỏ, con học được rằng ý mình không có trọng lượng. Mốc tự nhiên là điểm giữa: con cam kết đến một ngày cụ thể, rồi được quyết thật.
Lưu ý: điều thứ tư Duckworth áp cho lứa tuổi lớn. Với trẻ tiểu học, một khoá vài tháng thường là đủ dài.
Trước khi đăng ký: thoả thuận để sau này khỏi cãi
Phần lớn những cuộc giằng co "con muốn nghỉ" bắt nguồn từ lúc đăng ký, khi chẳng ai nói rõ điều gì. Dành mười phút trước khi đóng tiền, cùng con thống nhất ba điều:
- Ai chọn: con có thật sự muốn học không, hay cha mẹ muốn? Nếu là ý cha mẹ, nói thẳng điều đó với con và với chính mình.
- Đến bao giờ: "Mình học hết khoá ba tháng này, rồi cả nhà ngồi lại quyết tiếp." Ghi ngày cụ thể lên lịch.
- Thế nào là "thử đủ": đi học đều, làm bài tập về nhà ở mức vừa phải. Con không cần thích từng buổi, chỉ cần thử đàng hoàng.
Khi có thoả thuận, những lần con đòi nghỉ giữa chừng trở nên dễ trả lời: "Mình hẹn tới tháng Mười hai rồi nhé. Còn sáu tuần. Tới đó con quyết."
Đến mốc: để con quyết thật
Đây là chỗ nhiều cha mẹ trượt: hẹn "tới đó con quyết", nhưng tới nơi lại thuyết phục, nài nỉ, hay nhắc tiền đàn đã mua. Nếu đã hứa, hãy để con quyết. Cha mẹ có thể giúp con nghĩ bằng vài câu hỏi:
- "Trong khoá vừa rồi, lúc nào con thấy vui nhất? Lúc nào con thấy mệt nhất?"
- "Nếu nghỉ, con sẽ dùng giờ đó làm gì?"
- "Có phần nào trong môn này con vẫn muốn giữ không — ví dụ thôi học lớp nhưng vẫn vẽ ở nhà?"
- "Nếu nghỉ rồi sau này muốn học lại thì sao?"
Câu hỏi cuối giúp con thấy đa số quyết định kiểu này đảo ngược được: bỏ lớp đàn năm lớp ba không khoá cửa âm nhạc suốt đời. Biết vậy, con chọn nhẹ nhàng hơn.
Về chuyện tiền: tiền đã đóng thì đã đóng, cây đàn đã mua thì đã mua. Lấy chúng ra làm lý do bắt con học tiếp là kéo một khoản đã chi vào quyết định về tương lai. Có thể nói với con về giá trị đồng tiền, nhưng tách riêng khỏi câu hỏi "có học tiếp không".
Bỏ rồi thì chọn lại thế nào
Bỏ một lớp không có nghĩa là thôi thử. Khoảng trống vừa có là cơ hội để con chọn lại — lần này với nhiều thông tin hơn.
Rút ra một điều từ lần trước
Không phải "lần trước con bỏ cuộc", mà là "lần trước con biết thêm gì về mình". Ví dụ: con thích hoạt động có bạn bè hơn là ngồi một mình; con thích vận động hơn ngồi yên; con không thích lớp đông. Đó là thông tin quý cho lần chọn sau.
Xem trước khi chọn
Nhiều trung tâm cho học thử một buổi. Cùng con đi xem hai, ba lớp khác nhau — bơi, cờ vua, múa, bóng rổ, vẽ — rồi để con chọn. Một gia đình ở Cần Thơ có cách làm đơn giản: mỗi lần chọn lại, con đi xem ít nhất hai nơi, ghi ra (hoặc kể lại) mỗi nơi một điều thích và một điều không thích, rồi mới quyết.
Cho phép một "khoảng trống"
Không nhất thiết phải lấp ngay. Vài tuần không học gì thêm đôi khi giúp con biết mình nhớ điều gì, muốn gì.
Những câu nên tránh
- "Con lúc nào cũng bỏ dở." Gắn nhãn làm con tin mình là người như thế. Nói về lần này, không nói về con người con.
- "Bố mẹ tốn bao nhiêu tiền cho con." Biến quyết định của con thành món nợ.
- "Bạn A vẫn học được đấy thôi." So sánh không giúp con hiểu mình muốn gì.
- "Tuỳ con, bố mẹ không quan tâm." Nghe như tôn trọng, nhưng thật ra là bỏ mặc. Con vẫn cần người cùng nghĩ.
Thay vào đó, một câu đơn giản thường hiệu quả: "Bố mẹ muốn hiểu con nghĩ gì. Mình cùng tính nhé."
Thử, bỏ, chọn lại dạy được gì
Nhìn từ góc quyết đoán, một đứa trẻ đi qua trọn chuỗi "thử – cam kết tới mốc – quyết – chọn lại" học được những điều mà một đứa trẻ bị ép học mãi hoặc được bỏ tuỳ thích không học được:
- Một quyết định có thời hạn, không phải lúc nào cũng mở.
- Cam kết là giữ lời đến mốc, không phải giữ mãi mãi.
- Bỏ một việc cũng là một quyết định chính đáng, có lý do, có trách nhiệm.
- Lựa chọn tiếp theo nên dựa trên điều đã học được từ lần trước.
Người lớn đổi việc, đổi ngành, bỏ một dự án — cũng là chuỗi quyết định đó, chỉ lớn hơn.
Thử trong tuần này
Nếu con đang học một lớp nào đó, tối nay hỏi con một câu, không kèm phán xét: "Nếu được chọn lại từ đầu, con có đăng ký lớp này không?". Nghe câu trả lời. Rồi cùng con ghi lên lịch một ngày "ngồi lại quyết tiếp" — cuối khoá hoặc cuối học kỳ. Chỉ thế thôi. Một ngày được hẹn trước làm cả cha mẹ lẫn con bớt căng mỗi lần có buổi học tệ.
Câu hỏi thường gặp
Con muốn bỏ lớp năng khiếu có nên cho bỏ không?
Trước hết tìm hiểu lý do: khó, chán, mệt, không hợp, hay có chuyện ở lớp. Nếu có chuyện về an toàn như bị bắt nạt thì cho dừng ngay. Còn lại, nên hẹn một mốc tự nhiên như hết khoá rồi để con quyết thật.
Cho con bỏ có làm con thành người bỏ cuộc không?
Không, nếu việc bỏ diễn ra đúng cách: thử đàng hoàng, giữ lời đến mốc đã hẹn, nói rõ lý do và chọn lại hoạt động khác. Điều làm trẻ dễ bỏ dở là được bỏ giữa một ngày tệ hoặc không bao giờ được quyết.
Quy tắc việc khó của Angela Duckworth là gì?
Trong sách Grit (2016), Duckworth kể gia đình bà quy định mỗi người có một việc khó cần luyện đều, được bỏ nhưng chỉ ở mốc tự nhiên như hết mùa hay hết học phí, và mỗi người tự chọn việc khó của mình. Khi lên trung học, mỗi người cam kết theo một việc khoảng hai năm.
Tiền học đã đóng thì có nên bắt con học tiếp?
Tiền đã đóng không lấy lại được, nên không nên dùng nó làm lý do quyết định chuyện học tiếp. Có thể thoả thuận học hết đợt đã đóng như một mốc tự nhiên, nhưng quyết định về khoá sau nên dựa trên việc con có muốn và có hợp hay không.
Làm sao giúp con chọn lại lớp mới?
Cùng con rút ra một điều đã biết thêm về bản thân từ lớp trước, đi xem hoặc học thử hai ba lớp khác nhau, rồi để con chọn. Không nhất thiết phải lấp ngay khoảng trống; vài tuần nghỉ đôi khi giúp con rõ mình muốn gì.
