Có thể cho trẻ chọn giữa hai phương án từ khoảng 18 tháng đến 2 tuổi, khi bé đã biết chỉ tay, gật lắc đầu hoặc nói được vài từ: "Con uống nước cốc xanh hay cốc vàng?". Điều kiện là cả hai phương án đều cụ thể, nhìn thấy được, và cha mẹ chấp nhận được cả hai. Từ 3–4 tuổi mới nên thêm phương án thứ ba và hỏi thêm "vì sao con chọn cái này".
Vì sao bắt đầu bằng đúng hai phương án
Một đứa trẻ hai tuổi chưa giữ được nhiều thứ trong đầu cùng lúc. Hỏi "sáng nay con muốn ăn gì?" là đẩy bé vào một câu hỏi mở không đáy: bé không biết trong bếp có gì, không biết cái gì nấu kịp, và thường trả lời bằng món vừa thấy trên tivi hoặc im lặng. Hai phương án đặt trước mắt — bát cháo và lát bánh mì — biến câu hỏi khó thành một cái chỉ tay.
Hai phương án cũng là hình dạng gọn nhất của một quyết định thật: có cái được chọn và có cái bị bỏ lại. Bé chọn cốc xanh thì hôm đó không uống cốc vàng. Nghe thì vụn vặt, nhưng đó là lần đầu bé trải qua cái cảm giác "mình chọn, và mình nhận cái mình chọn" — chính là phần lõi của tính quyết đoán ở người lớn.
Ba lý do khiến "hai" là con số hợp lý cho tuổi nhỏ:
- Vừa sức nhớ: bé nhìn được cả hai cùng lúc, không phải nhớ cái đã nghe trước.
- Nhanh: buổi sáng đi học ít ai có mười phút chờ con cân nhắc.
- Ít hối tiếc: càng nhiều phương án, cái bị bỏ lại càng nhiều, trẻ dễ đổi ý và khóc vì "muốn cái kia".
Mốc tuổi tham khảo: lựa chọn lớn dần theo con
Nhà tâm lý học Erik Erikson, trong sách Childhood and Society (1950), mô tả giai đoạn khoảng từ một rưỡi đến ba tuổi là lúc trẻ giằng co giữa tự chủ và xấu hổ, hoài nghi. Đây chính là tuổi bé hay nói "con tự làm", "không", và giành lấy cái thìa. Erikson không đưa ra mốc tuổi cứng cho việc lựa chọn; ông chỉ cho thấy nhu cầu được tự làm, tự quyết xuất hiện rất sớm và nếu bị dập liên tục thì trẻ dễ nghi ngờ chính mình. Bảng dưới đây là cách nhiều gia đình nâng dần độ khó, không phải chuẩn để đo con.
| Khoảng tuổi | Kiểu lựa chọn hợp | Ví dụ |
|---|---|---|
| Khoảng 18 tháng – 2 tuổi | Hai đồ vật cầm trên tay, bé chỉ hoặc nắm lấy | Quả chuối hay quả cam; dép đỏ hay dép xanh |
| 2 – 3 tuổi | Hai phương án nói bằng lời, có thể không nhìn thấy | Tắm trước hay đánh răng trước; đọc truyện con mèo hay truyện con gà |
| 3 – 4 tuổi | Hai đến ba phương án, bắt đầu hỏi "vì sao" | Đi công viên hay sang nhà bà; vì sao con thích chỗ đó |
| 5 – 6 tuổi | Ba phương án, có hệ quả trong ngày | Xem hoạt hình bây giờ thì tối không xem nữa, hay để tối xem |
Trẻ không đi đúng theo bảng. Có bé hai tuổi chọn rất dứt khoát, có bé năm tuổi vẫn thích chỉ có hai đường. Nhìn con chứ không nhìn bảng.
Cách hỏi: chọn thật, không phải chọn giả
Nhiều câu cha mẹ tưởng là đang cho con chọn, thật ra lại không. Có ba lỗi hay gặp.
Hỏi "có hay không" khi không định chấp nhận "không"
"Con đi ngủ nhé?" — bé trả lời "không", và cha mẹ vẫn bế vào giường. Bé vừa được hỏi rồi bị lờ đi. Lần sau, câu hỏi của cha mẹ mất giá. Nếu việc ngủ không thương lượng được, đừng hỏi về nó; hãy hỏi về phần thương lượng được: "Con muốn mang gấu hay mang thỏ vào giường?".
Đưa ra một phương án mình không chịu nổi
"Con mặc áo này hay đi mặc trần?" nghe như đùa, nhưng nếu bé chọn mặc trần mà cha mẹ không cho, thì đó lại là một lựa chọn giả. Chỉ đưa ra cái mình sẵn sàng làm theo.
Cho chọn rồi rút lại
Bé chọn bánh mì, mẹ lại nói "thôi ăn cháo cho no". Một lần thì không sao, nhưng nếu thường xuyên, bé học được rằng chọn cũng chẳng để làm gì. Nếu có lý do chính đáng để đổi, hãy nói lý do và xin lỗi bé một câu.
| Thay vì hỏi | Thử hỏi |
|---|---|
| Con có muốn đi tắm không? | Con muốn tắm với vịt nhựa hay với cái thuyền? |
| Ăn gì bây giờ? | Trưa nay con ăn cơm với trứng hay với cá? |
| Đi học nhé? | Con đeo cặp hay để bố xách giúp ra tới cổng? |
| Dọn đồ chơi đi. | Con cất xe trước hay cất búp bê trước? |
Khi con không chọn, chọn cả hai, hoặc đổi ý liên tục
Đây là phần làm cha mẹ nản nhất, và cũng là phần dạy được nhiều nhất.
- Không chọn: cho một khoảng ngắn, nói rõ: "Mẹ đếm tới năm. Nếu con chưa chọn thì lần này mẹ chọn giúp." Đếm chậm, giọng bình thường, không đe doạ. Hết năm thì mẹ chọn thật, không trách. Bé học rằng không chọn cũng là một cách để người khác chọn thay mình.
- Đòi cả hai: nếu được thì đôi khi cứ cho; nếu không được thì nhắc lại: "Hôm nay chỉ một thôi. Cái kia để mai." Câu "để mai" giúp bé thấy cái bị bỏ lại không mất hẳn.
- Đổi ý sau khi đã chọn: với trẻ dưới ba tuổi, cho đổi một lần trong vài giây đầu là chuyện bình thường, vì bé còn đang thử. Sau đó thì giữ: "Con chọn cốc xanh rồi. Lần sau con chọn cốc vàng nhé." Giữ lời không phải để phạt bé, mà để lựa chọn có trọng lượng.
- Khóc vì cái đã chọn: công nhận cảm xúc ("con tiếc cái cốc vàng"), không đổi lại, ở bên con. Cơn tiếc qua đi nhanh hơn ta tưởng.
Những việc không đưa ra để chọn
Cho trẻ chọn không có nghĩa là cái gì cũng chọn được. Một gia đình cần vài vùng cố định, nói rõ và giữ đều tay:
- An toàn: đội mũ bảo hiểm khi ngồi xe máy, cầm tay người lớn khi qua đường, không chạm ổ điện, không tự mở cổng. Phần chọn được nằm bên trong: mũ hồng hay mũ xanh, cầm tay bố hay cầm tay mẹ.
- Sức khoẻ: uống thuốc khi bác sĩ kê, đi khám, đánh răng. Bé chọn được uống thuốc bằng thìa hay bằng cốc, đánh răng trước hay sau khi thay đồ.
- Nhịp sinh hoạt chính: giờ ngủ, giờ ăn. Bé chọn được truyện trước khi ngủ, ghế ngồi trong bữa.
Một câu dễ nhớ cho cả nhà: "Việc này thì phải làm. Còn làm thế nào thì con chọn." Câu này giữ được cả giới hạn lẫn quyền của con.
Lựa chọn nhỏ nuôi điều gì
Hai nhà tâm lý học Edward Deci và Richard Ryan, với thuyết tự quyết (self-determination theory) phát triển từ thập niên 1980, cho rằng con người có ba nhu cầu tâm lý cơ bản: tự chủ, năng lực và gắn kết. "Tự chủ" ở đây không có nghĩa là làm một mình, mà là cảm thấy việc mình làm xuất phát từ mình. Một đứa trẻ tự chọn áo để mặc vẫn cần mẹ cài cúc — nhưng chiếc áo ấy là "áo con chọn".
Từ góc nhìn của tính quyết đoán, những lựa chọn hai phương án mỗi ngày cho trẻ ba thứ:
- Thói quen chốt: mỗi ngày vài chục lần nói "cái này", không phải đứng chờ người khác quyết.
- Trải nghiệm cái giá nhỏ: chọn bánh mì thì không có cháo — một hệ quả bé gánh được.
- Tin rằng ý mình có trọng lượng: nền móng để sau này dám nói "con không đồng ý" một cách đàng hoàng.
Không cần biến mọi thứ thành lựa chọn. Một trẻ phải chọn cả trăm thứ mỗi ngày cũng mệt như người lớn. Vài lần đúng chỗ là đủ.
Thử trong tuần này
Không cần thay đổi cả nếp nhà. Chọn ba thời điểm cố định trong ngày, mỗi thời điểm cho con một lựa chọn hai phương án:
- Sáng: chọn một trong hai bộ quần áo cha mẹ bày sẵn (theo thời tiết).
- Chiều: chọn một trong hai loại quả cho bữa phụ.
- Tối: chọn một trong hai cuốn truyện.
Sau một tuần, để ý ba điều: con chọn nhanh hơn hay chậm hơn lúc đầu; con có tự đưa ra phương án thứ ba không ("con muốn quả ổi"); và có lần nào cha mẹ lỡ rút lại lựa chọn của con không. Nếu con bắt đầu tự đề xuất, đó là lúc nâng lên ba phương án hoặc hỏi thêm "vì sao". Nếu cha mẹ hay rút lại, vấn đề nằm ở cách hỏi chứ không nằm ở con.
Một gia đình ở Đà Nẵng kể rằng sau vài tuần, cậu con gần ba tuổi bắt đầu tự hỏi lại bố: "Bố mặc áo xanh hay áo trắng?". Đó là dấu hiệu bé đã hiểu lựa chọn là một việc bình thường giữa người với người, chứ không phải đặc ân.
Câu hỏi thường gặp
Mấy tuổi thì nên cho trẻ tự chọn?
Có thể bắt đầu từ khoảng 18 tháng đến 2 tuổi với hai đồ vật cụ thể, bé chỉ tay hoặc nắm lấy là đã chọn. Từ 3–4 tuổi có thể tăng lên ba phương án và hỏi thêm lý do. Mỗi trẻ một nhịp, nên nhìn phản ứng của con hơn là nhìn mốc tuổi.
Vì sao chỉ nên cho trẻ nhỏ hai lựa chọn?
Trẻ nhỏ chưa giữ được nhiều phương án trong đầu cùng lúc, nên câu hỏi mở hoặc quá nhiều phương án làm bé bối rối, chọn lâu và dễ tiếc. Hai phương án cụ thể giúp bé chốt nhanh mà vẫn trải nghiệm đủ cảm giác "chọn cái này thì bỏ cái kia".
Con không chịu chọn thì làm sao?
Cho một khoảng ngắn, ví dụ đếm chậm tới năm, và nói trước rằng nếu con chưa chọn thì lần này cha mẹ chọn giúp. Hết thời gian thì chọn thật, giọng bình thường, không trách. Trẻ học được rằng không chọn cũng là để người khác chọn thay.
Cho trẻ chọn nhiều có làm trẻ hư không?
Không, nếu lựa chọn nằm trong khung cha mẹ đặt ra. Việc phải làm (ngủ, đánh răng, đội mũ bảo hiểm) không đem ra chọn; cách làm thì để con chọn. Trẻ hư thường do giới hạn không rõ ràng, không phải do được chọn chiếc cốc màu gì.
Có nên cho con đổi ý sau khi đã chọn?
Với trẻ dưới ba tuổi, cho đổi một lần trong vài giây đầu là bình thường. Sau đó nên giữ lựa chọn và hẹn lần sau, để con thấy quyết định của mình có trọng lượng. Nếu con khóc, công nhận cảm xúc và ở bên con chứ không đổi lại.
