Hamlet: vì sao là nhân vật do dự nổi tiếng nhất văn học

Hamlet, hoàng tử Đan Mạch trong vở bi kịch cùng tên của Shakespeare (viết khoảng 1599–1601), là nhân vật do dự nổi tiếng nhất văn học: biết cha bị chú giết, đã thề báo thù, nhưng suốt gần năm hồi kịch cứ trì hoãn, tự trách, rồi cuối cùng hành động trong hỗn loạn. Hai thế kỷ nay người ta tranh luận vì sao chàng chần chừ — nghĩ quá nhiều, tính cách yếu, ám ảnh tâm lý, hay đơn giản là cần bằng chứng. Mỗi cách giải thích là một bài học khác nhau về chuyện quyết định.

Câu chuyện gói trong vài dòng

Vua Đan Mạch chết đột ngột. Em trai ông, Claudius, lên ngôi và cưới luôn hoàng hậu Gertrude. Hoàng tử Hamlet đang u uất thì gặp hồn ma của cha, nghe kể rằng chính Claudius đã đổ thuốc độc vào tai vua khi ông ngủ trong vườn, và hồn ma đòi con báo thù. Hamlet thề làm theo. Rồi chàng giả điên, dò xét, dựng một vở kịch để thử phản ứng của Claudius, bỏ qua một cơ hội ra tay, lỡ tay giết nhầm người khác, bị đưa đi xa, quay về — và tới cảnh cuối mới thực hiện lời thề, trong một cuộc đấu kiếm mà gần như cả hoàng tộc cùng chết.

Điều đáng chú ý: câu chuyện cổ mà Shakespeare dựa vào không có nhân vật do dự. Trong bộ sử Gesta Danorum của Saxo Grammaticus (khoảng đầu thế kỷ 13), chàng Amleth cũng giả điên, nhưng mục đích rất rõ và hành động rất gọn. Sự chần chừ là thứ Shakespeare thêm vào — và chính nó làm vở kịch sống tới hôm nay.

Những khoảnh khắc chọn trong vở kịch

Đọc Hamlet như một chuỗi quyết định sẽ thấy chàng không đứng yên. Chàng chọn liên tục, chỉ là không chọn điều đã thề.

Hai dòng hồi 3 đặt cạnh nhau là chỗ đáng ngẫm nhất. Có Claudius trước mặt, đủ bằng chứng, không ai ngăn — Hamlet lùi lại. Chỉ một cảnh sau, nghe một tiếng động, chàng đâm không cần nhìn. Người do dự không phải lúc nào cũng chậm. Nhiều khi họ chậm ở chỗ cần nhanh, rồi bốc đồng ở chỗ cần chậm.

"Sắc màu của quyết tâm": đoạn thơ về sự do dự

Trong đoạn độc thoại nổi tiếng ở hồi 3, cảnh 1, có mấy dòng nói thẳng vào chuyện quyết định:

Thus conscience does make cowards of us all, / And thus the native hue of resolution / Is sicklied o'er with the pale cast of thought…

Dịch sát ý: Thế đấy, ý thức biến tất cả chúng ta thành kẻ hèn; và thế đấy, sắc màu tự nhiên của quyết tâm bị phủ một lớp bệnh hoạn nhợt nhạt của suy tư. Chữ "resolution" ở đây chính là quyết tâm, sự quyết. Shakespeare tả nó như một gương mặt hồng hào bị suy nghĩ làm cho tái đi. Mấy dòng tiếp theo nói những việc lớn lao, vì cứ cân nhắc, mà "đổi dòng và mất cái tên hành động".

Ở hồi 4, chính Claudius — kẻ thù của Hamlet — lại nói một ý rất gần khi xúi Laertes ra tay: điều ta muốn làm thì nên làm ngay khi còn muốn, vì cái "muốn" ấy sẽ đổi thay, sẽ hao mòn qua bao nhiêu lần trì hoãn. Thật trớ trêu: lời khuyên quyết đoán hay nhất trong vở lại đến từ nhân vật gian ác nhất, và được dùng để đẩy một người trẻ vào chỗ chết.

Vì sao Hamlet chần chừ: bốn cách giải thích

Nghĩ quá nhiều

Nhà thơ, nhà phê bình Anh Samuel Taylor Coleridge, trong các bài giảng về Shakespeare đầu thế kỷ 19, cho rằng Hamlet có trí tuệ quá mạnh so với khả năng hành động: chàng nghĩ tới đâu thì những khả năng mới nảy ra tới đó, và ý định hành động chìm dần. Cách giải thích này hợp với chính đoạn thơ ở trên.

Một tâm hồn không đủ sức cho việc quá nặng

Goethe, trong tiểu thuyết Những năm học nghề của Wilhelm Meister (1795–1796), để nhân vật của mình so Hamlet với một cây sồi trồng trong chiếc bình quý: rễ lớn lên thì bình vỡ. Một tâm hồn đẹp, tinh tế, bị đặt lên vai một việc lớn hơn sức nó.

Ám ảnh trong tâm lý

Sigmund Freud, trong Giải mộng (1900), và về sau là Ernest Jones, đọc Hamlet theo phân tâm học: Claudius đã làm đúng điều mà Hamlet thầm mong trong vô thức, nên chàng không thể trừng phạt hắn mà không thấy mình trong đó. Cách đọc này có ảnh hưởng lớn tới sân khấu và điện ảnh thế kỷ 20, nhưng cũng bị phê phán nhiều vì khó kiểm chứng.

Chàng không chậm — chàng cần bằng chứng

Nhiều nhà nghiên cứu khác nhắc rằng lời của một hồn ma không đủ để giết một ông vua. Hamlet tự nói chàng sợ hồn ma có thể là ma quỷ đội lốt để lừa mình. Vở kịch trong kịch là cách kiểm chứng rất hợp lý. Đọc theo hướng này, phần lớn sự "chần chừ" là thận trọng chính đáng; chỉ có cảnh cầu nguyện mới thật sự là do dự.

T. S. Eliot, trong bài tiểu luận năm 1919, còn cho rằng vở kịch là một "thất bại nghệ thuật" vì cảm xúc của Hamlet lớn hơn những gì cốt truyện giải thích được. Không ai thống nhất — và có lẽ chính vì không thống nhất mà Hamlet vẫn được đọc mãi.

Ba người trẻ, ba kiểu quyết

Shakespeare đặt cạnh Hamlet hai chàng trai cũng mất cha, như ba tấm gương soi nhau:

• Hamlet: suy nghĩ, kiểm chứng, tự trách, trì hoãn — rồi hành động lẫn lộn giữa bốc đồng và định mệnh.
• Laertes: nghe tin cha chết là kéo người xông vào cung đòi báo thù ngay. Nhanh, nhưng vì không kiểm chứng gì nên bị Claudius dắt mũi, đồng ý dùng kiếm tẩm độc — và chết vì chính mũi kiếm ấy.
• Fortinbras: hoàng tử nước Na Uy, hành động dứt khoát vì danh dự cho cả những việc nhỏ. Hamlet nhìn chàng mà hổ thẹn với mình. Cuối vở, Fortinbras là người bước vào và nhận lấy vương quốc.

Không ai trong ba người là hình mẫu trọn vẹn. Laertes cho thấy quyết nhanh mà không kiểm chứng thì dễ thành công cụ của người khác. Hamlet cho thấy kiểm chứng xong mà vẫn không chốt thì cơ hội trôi qua. Bài học nằm ở khoảng giữa: kiểm chứng điều cần kiểm chứng, rồi đặt cho mình một điểm chốt.

Góc nhìn hôm nay: "vở kịch thử" và điểm chốt

Hamlet để lại một công cụ dùng được: "vở kịch thử" — một bước nhỏ để kiểm chứng điều mình nghi ngờ trước khi hành động lớn. Điều chàng thiếu là bước tiếp theo: nếu thử ra kết quả X thì mình sẽ làm Y, vào lúc Z. Chàng thử ra rồi mà vẫn không có Y và Z.

Áp dụng: lần tới khi đang phân vân một việc quan trọng — nghi một người bạn nói sai sự thật, phân vân có nên đổi nhóm học — hãy viết ra hai dòng trước khi kiểm chứng: "mình sẽ kiểm chứng bằng cách…", và "nếu kết quả là…, mình sẽ… trước ngày…". Viết dòng thứ hai trước khi biết kết quả là cách để không thành Hamlet.

Muốn đọc thêm, Hamlet có nhiều bản dịch tiếng Việt và thường được dựng trên sân khấu, chuyển thể điện ảnh. Đọc song song bản dịch với bản tiếng Anh ở những đoạn độc thoại sẽ thấy rõ cách Shakespeare biến một cuộc giằng co trong đầu thành thơ.