Chịu trách nhiệm về một lựa chọn nghĩa là nhận phần của mình, sửa những gì sửa được và rút ra một điều để lần sau làm khác. Tự dằn vặt là lặp đi lặp lại "sao mình tệ thế" mà không dẫn tới việc gì. Hai thứ này nghe giống nhau nhưng đi theo hai hướng ngược nhau: một hướng về phía hành động, một hướng về phía tự trừng phạt. Người quyết đoán cần cái thứ nhất và nên bỏ cái thứ hai, vì chính nỗi sợ bị dằn vặt là thứ khiến ta ngại chốt lần sau.
Trách nhiệm và tự dằn vặt khác nhau ở đâu
Cách dễ phân biệt nhất là nhìn vào câu mình đang tự nói trong đầu.
| Chịu trách nhiệm | Tự dằn vặt | |
|---|---|---|
| Câu trong đầu | "Mình đã quyết sai ở chỗ này." | "Mình đúng là đồ vô dụng." |
| Nhìn vào | Việc đã làm | Con người mình |
| Hướng tới | Sửa, xin lỗi, làm khác lần sau | Nghĩ lại mãi, trốn tránh, ngại gặp người liên quan |
| Thời gian | Có điểm kết thúc | Kéo dài, quay lại vào lúc nửa đêm |
| Ảnh hưởng tới lần quyết sau | Quyết cẩn thận hơn ở đúng chỗ đã sai | Sợ quyết, đẩy việc cho người khác |
Hàng cuối là lý do bài này nằm trong một wiki về quyết đoán. Người từng bị dằn vặt nặng sau một lựa chọn hỏng thường học được bài học sai: "tốt nhất là đừng quyết gì". Họ không hẳn sợ kết quả xấu; họ sợ cảm giác sau đó.
Nghiên cứu nói gì: tội lỗi và xấu hổ
Trong tâm lý học, sự khác biệt trên gần với cặp khái niệm cảm giác tội lỗi (guilt) và cảm giác xấu hổ (shame). Nhà tâm lý học June Tangney nghiên cứu cặp này trong nhiều năm; cuốn Shame and Guilt bà viết cùng Ronda Dearing in năm 2002. Theo cách phân biệt được dùng rộng rãi trong các nghiên cứu này, tội lỗi tập trung vào hành vi ("mình đã làm một việc không tốt"), còn xấu hổ tập trung vào bản thân ("mình là người không tốt").
Các nghiên cứu của nhóm này ghi nhận xu hướng: cảm giác tội lỗi hay đi kèm mong muốn sửa chữa, xin lỗi, bù đắp; cảm giác xấu hổ hay đi kèm muốn lẩn tránh, chối bỏ hoặc đổ lỗi ngược cho người khác. Đây là xu hướng chung trong dữ liệu, không phải quy luật cho từng người, và trong đời thật hai cảm giác thường lẫn vào nhau. Nhưng chừng đó đã đủ gợi ý: khi nhận lỗi, hãy giữ câu nói ở mức hành vi.
Một hướng nghiên cứu khác là lòng trắc ẩn với bản thân (self-compassion) của nhà tâm lý học Kristin Neff, đăng các bài nền tảng từ năm 2003. Neff mô tả ba thành phần: đối xử tử tế với mình thay vì phán xét gay gắt, nhớ rằng sai lầm là chuyện chung của con người chứ không riêng mình, và nhìn cảm xúc đau một cách tỉnh táo thay vì chìm vào nó. Điểm đáng chú ý là trắc ẩn với bản thân không phải tự bào chữa: người ta vẫn nhận lỗi, chỉ là không tự đánh mình.
Ba bước: nhận, sửa, học
Bước 1. Nhận đúng phần của mình
Không nhận ít hơn, cũng không nhận nhiều hơn. Phần lớn quyết định hỏng có nhiều nguyên nhân: thông tin thiếu, người khác làm lệch, hoàn cảnh đổi. Nhận cả phần không phải của mình nghe có vẻ cao thượng nhưng thực ra làm mờ bài học, vì ta sẽ sửa những chỗ không cần sửa.
Một câu tự hỏi hữu ích: "Nếu một người bạn kể lại chuyện y hệt, mình sẽ nói phần nào là lỗi của bạn ấy?" Ta thường công bằng với bạn bè hơn với chính mình.
Bước 2. Sửa những gì sửa được
Có những hệ quả còn kịp làm nhẹ đi: gọi điện xin lỗi, đổi lại đơn hàng, báo cho người liên quan biết để họ kịp xoay xở. Làm những việc này càng sớm càng tốt. Hành động sửa chữa cũng là cách nhanh nhất để thoát khỏi vòng nghĩ đi nghĩ lại, vì đầu óc có việc cụ thể để làm.
Bước 3. Rút ra một điều, chỉ một
Không cần mười bài học. Một điều đủ cụ thể để lần sau làm được: "lần sau đặt chỗ phải hỏi lại giờ đóng cửa", "lần sau quyết chuyện tiền chung phải nhắn cả nhóm trước". Ghi điều đó ra, rồi coi như việc học đã xong.
Ví dụ: buổi họp lớp chọn nhầm chỗ
Hà được cả lớp giao đặt chỗ họp lớp mười năm ở Huế. Hà chọn một quán mới mở vì giá tốt, ảnh đẹp. Tới hôm đó, quán xếp chỗ chật, món ra chậm, nhiều bạn từ xa về phàn nàn trong nhóm chat.
Lối dằn vặt: Hà tự trách cả tuần, rời nhóm chat, tự hứa không bao giờ nhận tổ chức gì nữa. Lối chịu trách nhiệm: Hà nhắn trong nhóm, nhận rằng mình đã chọn quán chưa từng đến thử và không gọi hỏi trước về chỗ cho ba mươi người; cảm ơn những bạn đã góp ý; đề nghị phần tiền dư của quỹ sẽ dành cho buổi cà phê bù vào sáng hôm sau. Điều Hà rút ra: lần sau đặt chỗ cho đông người, phải đến xem trước hoặc chọn nơi đã từng tổ chức đông.
Ở lối thứ hai, cả lớp vẫn nhớ chuyện quán chật, nhưng cũng nhớ Hà là người nhận việc và xử lý đàng hoàng. Lần sau nhiều khả năng họ vẫn giao cho Hà.
Khi đầu óc cứ quay lại chuyện cũ
Có những quyết định hỏng cứ trở lại trong đầu, nhất là lúc nằm chờ ngủ. Vài cách thực tế để đóng nó lại:
- Viết một lần cho trọn. Một trang giấy: chuyện gì đã xảy ra, phần nào của mình, đã sửa gì, rút ra điều gì. Khi ý nghĩ quay lại, tự nhắc: chuyện này đã có trang rồi.
- Hẹn giờ cho việc nghĩ lại. Nếu thật sự cần xem xét thêm, dành mười lăm phút vào một giờ cố định ban ngày, không phải lúc nửa đêm.
- Hỏi "việc nghĩ lại lần này có thêm gì mới không?" Nếu không có thông tin mới, đó là lặp lại chứ không phải suy nghĩ.
- Kể với một người tin cậy. Nói thành lời thường làm câu chuyện nhỏ lại đúng kích thước thật của nó.
Nếu cảm giác tội lỗi, tự trách kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng tới giấc ngủ, ăn uống, công việc hay khiến bạn không muốn gặp ai, đó không còn là chuyện rèn tính quyết đoán. Hãy tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ; đó là một lựa chọn có trách nhiệm với chính mình.
Khi quyết định của mình làm người khác thiệt
Trách nhiệm với người khác cần nhiều hơn một câu xin lỗi. Một lời xin lỗi đầy đủ thường có: nói rõ mình đã làm gì, thừa nhận ảnh hưởng tới họ, nói mình sẽ làm gì để bù và lần sau sẽ làm khác thế nào. Thiếu phần cuối, lời xin lỗi dễ thành câu cửa miệng.
Cũng cần nhớ: xin lỗi là việc của mình, tha thứ là việc của họ. Có người cần thời gian. Ép người khác nói "không sao đâu" để mình nhẹ lòng là đẩy gánh nặng sang họ thêm một lần.
Dạy trẻ chịu trách nhiệm mà không sợ sai
Trẻ học cách đối xử với lỗi của mình qua cách người lớn phản ứng. Khi con làm vỡ cốc vì chạy trong bếp, câu "con hư quá" dạy con nghĩ về bản thân. Câu "cốc vỡ rồi, con cầm chổi cùng mẹ nhé, lần sau trong bếp mình đi chậm" dạy con nghĩ về việc đã làm và việc cần làm. Ở câu thứ hai, con vẫn nhận trách nhiệm, nhưng không mang theo cảm giác mình là đứa trẻ tồi.
Cha mẹ cũng có thể làm mẫu bằng chính lỗi của mình: "Hôm nay bố chọn đường này nên cả nhà trễ, lần sau bố xem bản đồ trước khi đi." Trẻ thấy người lớn nhận lỗi bình thản sẽ ít sợ phải chọn hơn.
Góc nhìn hôm nay: một trang cho một lựa chọn cũ
Chọn một quyết định trong năm qua mà bạn vẫn còn thấy nặng lòng. Viết một trang theo bốn dòng: chuyện gì đã xảy ra; phần nào là của mình, phần nào không; mình đã hoặc còn có thể sửa gì; một điều mình sẽ làm khác. Đọc lại một lần rồi cất đi. Mục đích không phải để quên, mà để từ nay chuyện đó có một chỗ đứng rõ ràng, thay vì lơ lửng và làm ta chùn tay trước mỗi lựa chọn mới.
Câu hỏi thường gặp
Chịu trách nhiệm khác tự trách thế nào?
Chịu trách nhiệm nhìn vào việc đã làm và hướng tới sửa chữa, xin lỗi, làm khác lần sau. Tự trách, dằn vặt nhìn vào con người mình, lặp đi lặp lại và thường không dẫn tới hành động nào. Một bên có điểm kết thúc, bên kia thì kéo dài.
Làm sao để thôi dằn vặt sau một quyết định sai?
Hãy viết một lần cho trọn về chuyện đã xảy ra, phần của mình, việc đã sửa và một điều rút ra. Làm ngay những việc sửa được, kể với người tin cậy, và khi ý nghĩ quay lại thì hỏi xem có gì mới không. Nếu dằn vặt kéo dài nhiều tuần, nên gặp chuyên gia tâm lý.
Cảm giác tội lỗi và xấu hổ khác nhau ra sao?
Theo cách phân biệt trong nghiên cứu của June Tangney và cộng sự, tội lỗi tập trung vào hành vi ("mình đã làm sai"), còn xấu hổ tập trung vào bản thân ("mình là người tệ"). Tội lỗi hay đi kèm mong muốn sửa chữa, xấu hổ hay đi kèm muốn lẩn tránh.
Lòng trắc ẩn với bản thân có phải là tự bào chữa không?
Không. Theo Kristin Neff, trắc ẩn với bản thân là đối xử tử tế với mình, nhớ rằng ai cũng có lúc sai và nhìn cảm xúc một cách tỉnh táo. Người ta vẫn nhận lỗi và sửa lỗi, chỉ là không tự trừng phạt.
Vì sao sợ bị dằn vặt lại làm ta thiếu quyết đoán?
Người từng tự trách nặng sau một lựa chọn hỏng dễ né việc quyết định để khỏi phải trải qua cảm giác đó lần nữa. Học cách chịu trách nhiệm gọn gàng giúp ta dám chốt lần sau.
Xin lỗi thế nào khi quyết định của mình làm người khác thiệt?
Nói rõ mình đã làm gì, thừa nhận ảnh hưởng tới họ, nói mình sẽ bù thế nào và lần sau sẽ làm khác ra sao. Sau đó cho họ thời gian, không ép họ phải nói "không sao".
