Hỏi "điều gì phải đúng" là cách chọn giữa hai phương án bằng cách thôi cãi nhau xem cái nào hay hơn, mà liệt kê với mỗi phương án: những điều kiện nào phải đúng thì nó mới là lựa chọn tốt. Sau đó chỉ cần kiểm tra điều kiện mình ít chắc nhất. Câu hỏi gắn với Roger Martin, nhà nghiên cứu chiến lược người Canada, và được anh em Heath nhắc lại trong sách Decisive (2013) như một cách xét điều ngược lại.
Vì sao hai phương án hay làm ta đứng yên
Khi chỉ còn hai lựa chọn, cuộc bàn luận thường đi theo một lối: người thích A kể ưu điểm của A, người thích B kể nhược điểm của A. Nếu tự quyết một mình, ta làm cả hai vai trong đầu, đi đi lại lại.
Gốc của sự bế tắc là câu hỏi sai. "Cái nào tốt hơn?" là câu hỏi về ý kiến, và ý kiến thì không có điểm dừng. "Điều gì phải đúng để A là lựa chọn tốt?" là câu hỏi về điều kiện, và điều kiện thì kiểm tra được. Đổi câu hỏi là đổi một cuộc tranh luận thành một danh sách việc cần làm.
Có một lợi ích phụ ít được nói tới: câu hỏi này không bắt ai phải nhận mình sai. Người đang thích B vẫn có thể cùng liệt kê điều kiện cho A mà không thấy mình bị dồn vào thế phải bảo vệ. Trong nhóm bạn hay trong gia đình, điều đó làm không khí dịu đi nhiều.
Câu hỏi này từ đâu ra
Roger Martin từng là hiệu trưởng Trường Quản trị Rotman thuộc Đại học Toronto. Trong nhiều bài viết và trong cuốn sách về chiến lược ông viết cùng A. G. Lafley, cựu tổng giám đốc tập đoàn Procter & Gamble, xuất bản năm 2013, Martin mô tả một cách làm việc nhóm: thay vì hỏi "nên chọn phương án nào", nhóm hỏi "điều gì phải đúng để phương án này là đúng", rồi chỉ đi kiểm chứng những điều kiện bị nghi ngờ nhiều nhất.
Câu hỏi sinh ra trong giới làm chiến lược công ty, nhưng phần cốt lõi của nó dùng được cho mọi lựa chọn hai ngả: chọn lớp, chọn chỗ tổ chức, chọn cách làm.
Trong Decisive, anh em Heath đặt câu hỏi này vào bước kiểm chứng giả định (chữ R trong khung WRAP). Ý của họ: khi đã nghiêng về một phương án, ta có xu hướng chỉ tìm thứ ủng hộ nó; buộc mình viết ra điều kiện cho cả phương án mình không thích là một cách kéo cán cân lại.
Bốn bước làm
- Viết hai phương án thành hai câu rõ ràng. Không viết "học thêm hay không", mà viết "A: học lớp Toán buổi tối ở trung tâm gần nhà, ba buổi mỗi tuần" và "B: tự học theo bộ đề, cuối tuần học nhóm với hai bạn". Phương án càng cụ thể, điều kiện càng dễ thấy.
- Với mỗi phương án, liệt kê điều kiện phải đúng. Viết dạng câu khẳng định, mỗi câu một điều kiện: "Thầy ở trung tâm giảng đúng dạng bài mình yếu", "Đi về mỗi tối không quá hai mươi phút". Không tranh luận ở bước này, chỉ liệt kê.
- Đánh dấu điều kiện mình ít chắc nhất. Với từng câu, hỏi: mình chắc điều này tới đâu? Chỉ cần ba mức: chắc, hơi ngờ, rất ngờ. Phần lớn điều kiện sẽ rơi vào "chắc". Một hai điều kiện "rất ngờ" chính là chỗ quyết định thật sự nằm.
- Kiểm tra đúng điều kiện đó, càng rẻ càng tốt. Đi học thử một buổi, hỏi một người đã làm, nhắn hỏi giá, đo đường bằng điện thoại. Kết quả kiểm tra thường đủ để chốt.
Điểm mạnh của bốn bước nằm ở bước ba. Ta không cần kiểm chứng mọi thứ, chỉ cần kiểm chứng thứ đang thật sự khiến mình phân vân. Rất nhiều lần, khi một điều kiện "rất ngờ" được kiểm tra xong, câu trả lời hiện ra rõ đến mức chẳng còn gì để bàn.
Một ví dụ đi từ đầu tới cuối
Lớp 11A ở một trường tại Thanh Hoá cần chọn chỗ tổ chức buổi liên hoan cuối năm. Ban cán sự còn hai phương án và đã bàn hai buổi chưa xong.
| A: Thuê nhà hàng nhỏ gần trường | B: Tự nấu, tổ chức ở sân nhà một bạn | |
|---|---|---|
| Điều kiện 1 | Giá mỗi suất nằm trong mức cả lớp đã góp (chắc — đã hỏi) | Gia đình bạn đồng ý cho dùng sân cả buổi tối (hơi ngờ) |
| Điều kiện 2 | Nhà hàng còn trống tối thứ bảy tuần cuối (rất ngờ) | Có đủ năm, sáu bạn chịu đi chợ và nấu từ chiều (rất ngờ) |
| Điều kiện 3 | Cả lớp đi lại thuận tiện (chắc — gần trường) | Trời không mưa, hoặc có chỗ che (hơi ngờ) |
| Điều kiện 4 | Không gian đủ cho văn nghệ nhỏ (hơi ngờ) | Dọn dẹp xong trước mười giờ đêm (hơi ngờ) |
Nhìn bảng, hai điều kiện "rất ngờ" nổi lên ngay. Việc tiếp theo không phải bàn thêm mà là hai việc cụ thể: một bạn gọi điện hỏi nhà hàng còn trống không, một bạn nhắn vào nhóm lớp hỏi ai nhận đi chợ nấu ăn. Hai mươi phút sau, nhà hàng báo kín lịch tối thứ bảy, chỉ còn trưa chủ nhật; trong nhóm có tám bạn đăng ký nấu. Cuộc bàn hai buổi kết thúc trong một tin nhắn.
Lưu ý: kết quả có thể ngược lại. Nếu nhà hàng còn chỗ và chẳng ai nhận nấu, A thắng dễ dàng. Câu hỏi "điều gì phải đúng" không thiên vị phương án nào. Nó chỉ chỉ ra chỗ cần nhìn.
Những kiểu điều kiện hay bị quên
Khi liệt kê, người ta thường nghĩ tới tiền và thời gian trước. Những điều kiện dễ bị bỏ sót lại hay là thứ làm hỏng việc:
- Điều kiện về người. "Có người chịu làm phần việc này" — như ví dụ đi chợ nấu ăn ở trên. Kế hoạch tốt trên giấy hỏng vì không ai nhận phần là chuyện rất thường.
- Điều kiện về sức mình. "Mình đủ sức đi học ba buổi tối sau một ngày học chính" là điều kiện thật, không phải chuyện yếu đuối.
- Điều kiện về sự lặp lại. Một lựa chọn phải sống được không chỉ ngày đầu mà ngày thứ ba mươi. Quãng đường hai mươi phút nghe ngắn, nhân với ba buổi một tuần trong bốn tháng là con số khác.
- Điều kiện về đường lui. "Nếu sau một tháng thấy không hợp, mình rút ra được mà không mất nhiều" — điều kiện này liên quan tới tiêu chí dừng định sẵn, có bài riêng trong danh mục này.
- Điều kiện về người khác chịu ảnh hưởng. "Mẹ không phải đón muộn mỗi tối" là điều kiện của phương án, dù người chịu không phải mình.
Cách kiểm tra rẻ cho điều kiện khó chắc
Phần lớn điều kiện "rất ngờ" có thể kiểm tra trong một ngày mà gần như không tốn gì. Bảng dưới gom vài cách thường dùng.
| Loại điều kiện | Cách kiểm tra rẻ | Ví dụ |
|---|---|---|
| Một người có đồng ý không | Hỏi thẳng, hỏi sớm | Nhắn hỏi cô chủ nhiệm có cho mượn phòng học tối thứ sáu không |
| Một nơi có hợp không | Đến tận nơi một lần, đúng giờ mình sẽ dùng | Đi thử quãng đường tới lớp học thêm lúc sáu giờ chiều, giờ tan tầm |
| Một cách làm có hiệu quả không | Làm thử phiên bản nhỏ | Học thử một buổi, nấu thử một mẻ nhỏ |
| Mình có giữ được nhịp không | Sống thử một tuần như thể đã chọn | Một tuần dậy sớm ba mươi phút như lịch mới trước khi đăng ký lớp buổi sáng |
| Người khác đã gặp chuyện gì | Hỏi người đã chọn phương án đó | Hỏi anh chị khoá trên từng học ở trung tâm đó |
Chỗ hay vấp là kiểm tra cái dễ thay vì cái đáng ngờ. Ta thường thích kiểm những điều kiện mình đoán sẽ được xác nhận, vì kết quả dễ chịu. Hãy kiểm điều kiện "rất ngờ" trước, kể cả khi đáp án có thể làm phương án mình thích sụp đổ.
Khi nào câu hỏi này không giúp được
Câu hỏi "điều gì phải đúng" mạnh nhất khi hai phương án đều có lý và chỗ phân vân nằm ở những sự thật mình chưa biết. Có ba tình huống nó giúp ít hơn:
- Không có thời gian kiểm tra. Đứng trước ngã rẽ khi xe đang chạy, không có chỗ cho bảng điều kiện. Những lúc ấy cần quy tắc đã định sẵn hoặc phản xạ đã luyện, được bàn trong danh mục về áp lực thời gian.
- Hai phương án đều ổn cả. Nếu mọi điều kiện của cả hai đều "chắc", thì lựa chọn nào cũng được. Lúc đó cứ chọn một, đừng phí thêm thời gian. Kéo dài cân nhắc khi chẳng còn gì để biết thêm là do dự, không phải thận trọng.
- Chỗ phân vân là chuyện giá trị, không phải chuyện sự thật. "Mình coi trọng thời gian cho gia đình hơn hay coi trọng một suất học bổng hơn" không kiểm tra được bằng một cuộc gọi. Với loại câu hỏi này, xem bài về quyết định theo giá trị trong danh mục này.
Cũng cần nói thật: liệt kê điều kiện vẫn có thể bị thiên vị. Người đã thích A dễ viết cho A những điều kiện dễ đạt và cho B những điều kiện khó. Cách chữa đơn giản là đổi vai — nhờ người thích B viết điều kiện cho A, và ngược lại.
Góc nhìn hôm nay: một tờ giấy hai cột
Lần tới khi thấy mình đi đi lại lại giữa hai lựa chọn quá mười lăm phút, dừng lại và làm đúng việc này:
- Kẻ đôi tờ giấy. Ghi tên phương án A bên trái, B bên phải, mỗi bên một câu cụ thể.
- Dưới mỗi bên, viết ba đến năm câu bắt đầu bằng "Phải đúng rằng…".
- Khoanh tròn câu mình ít chắc nhất ở mỗi bên.
- Viết cạnh vòng tròn một việc làm được trong hôm nay để biết câu đó đúng hay sai.
Làm xong hai việc kiểm tra, đọc lại tờ giấy. Phần lớn trường hợp, ta sẽ thấy mình không còn đứng giữa hai bó cỏ mà đứng trước một con đường đã sáng hơn. Nếu vẫn chưa rõ, đó là dấu hiệu hai phương án thật sự ngang nhau, và chốt một cái là quyết định đúng nhất lúc này.
Ai muốn đọc thêm có thể tìm chương về xét điều ngược lại trong Decisive của Chip và Dan Heath, và các bài viết của Roger Martin về cách nhóm chọn chiến lược; phần lớn ví dụ ở đó là chuyện công ty, nhưng câu hỏi trung tâm dùng được nguyên vẹn cho chuyện nhà, chuyện lớp.
Câu hỏi thường gặp
Câu hỏi "điều gì phải đúng" là gì?
Đó là cách chọn giữa các phương án bằng cách liệt kê, cho từng phương án, những điều kiện phải đúng để nó là lựa chọn tốt. Sau đó chỉ kiểm chứng những điều kiện mình ít chắc nhất. Cách làm này biến một cuộc tranh luận ý kiến thành danh sách việc kiểm tra được.
Ai đặt ra câu hỏi "what would have to be true"?
Câu hỏi gắn với Roger Martin, nguyên hiệu trưởng Trường Quản trị Rotman (Đại học Toronto), được ông trình bày trong các bài viết và cuốn sách về chiến lược viết cùng A. G. Lafley năm 2013. Anh em Heath nhắc lại nó trong sách Decisive cùng năm.
Làm sao chọn giữa hai phương án khi cả hai đều có lý?
Viết ra điều kiện phải đúng cho từng phương án, đánh dấu điều kiện mình ít chắc nhất, rồi kiểm tra nó bằng cách rẻ nhất: hỏi thẳng, đến tận nơi, làm thử. Nếu mọi điều kiện đều chắc, nghĩa là hai phương án ngang nhau và chọn cái nào cũng được.
Câu hỏi này khác bảng ưu nhược điểm thế nào?
Bảng ưu nhược điểm liệt kê điều hay điều dở, và ta dễ tranh cãi mãi xem điều nào nặng hơn. Câu hỏi "điều gì phải đúng" liệt kê điều kiện, và điều kiện thì kiểm tra được, nên cuộc bàn có điểm dừng.
Khi nào không nên dùng cách này?
Khi không có thời gian kiểm tra, như lúc phải phản ứng tức thì, hoặc khi chỗ phân vân là chuyện mình coi trọng điều gì hơn chứ không phải chuyện sự thật. Với loại sau, nên làm rõ giá trị của mình trước.
