Phân loại bệnh nhân cấp cứu (triage) là cách nhân viên y tế quyết định ai được xử lý trước khi số người cần cứu nhiều hơn số người và phương tiện có sẵn. Nguyên tắc không phải "ai đến trước cứu trước" hay "ai nặng nhất cứu trước", mà là ai cần can thiệp ngay và còn cứu được thì được ưu tiên, để cứu được nhiều người nhất. Ở hiện trường có nhiều nạn nhân, hệ thống START ra đời ở California năm 1983 chia người bị nạn thành bốn nhóm màu, mỗi người được đánh giá trong khoảng dưới một phút.
Bài này chỉ giải thích nguyên tắc để hiểu vì sao cấp cứu vận hành như vậy. Gặp người bị nạn: gọi 115 và làm theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Chữ "triage" và ý tưởng cốt lõi
Triage bắt nguồn từ động từ tiếng Pháp trier, nghĩa là chọn, phân loại — vốn dùng cho việc lựa hàng hoá theo chất lượng. Trong y khoa, nó chỉ việc sắp thứ tự người bệnh theo mức độ cần can thiệp.
Ý tưởng cốt lõi nghe thì lạnh lùng nhưng thật ra là một quyết định đạo đức rất rõ: khi nguồn lực có hạn, dồn hết cho một người có thể đồng nghĩa với để mất ba người khác lẽ ra cứu được. Người làm triage không được phép dừng lại quá lâu bên một nạn nhân, kể cả khi lòng muốn ở lại. Họ phải đánh giá, gắn nhóm, rồi đi tiếp.
Hệ thống START: bốn nhóm màu
START (viết tắt của Simple Triage and Rapid Treatment — phân loại đơn giản, xử lý nhanh) được Bệnh viện Hoag và lực lượng cứu hoả thành phố Newport Beach, bang California (Mỹ) xây dựng năm 1983. Nó được thiết kế để cả người không phải bác sĩ — lính cứu hoả, nhân viên cứu thương — dùng được ở hiện trường, với rất ít dụng cụ.
| Màu | Nhóm | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Đỏ | Cần xử lý ngay | Tổn thương đe doạ tính mạng nhưng còn cứu được nếu can thiệp sớm |
| Vàng | Có thể chờ | Bị thương nặng nhưng tạm ổn định, chờ được một thời gian ngắn |
| Xanh lá | Nhẹ | Tự đi lại được, vết thương nhẹ — thường gọi là "người bị thương còn đi được" |
| Đen | Tử vong hoặc không thể cứu với nguồn lực hiện có | Không ưu tiên nguồn lực ở thời điểm phân loại |
Các tiêu chí của START xoay quanh vài câu hỏi rất ngắn: người này có tự đi được không, có thở không, tuần hoàn thế nào, có làm theo lời nói đơn giản được không. Mỗi câu trả lời đẩy người bệnh vào một nhánh. Không cần chẩn đoán bệnh gì, chỉ cần quyết định nhóm.
Bước đầu tiên của START rất đáng chú ý: người cứu hộ hô to cho tất cả những ai còn đi được di chuyển tới một điểm tập trung. Chỉ một câu nói đã tách được nhóm xanh lá ra khỏi hiện trường, để người làm triage dồn thời gian cho những người nằm lại. Đây là một quyết định khéo: thay vì đánh giá từng người, để chính người bị nạn tự phân loại một phần.
Những quyết định khó nhất của người phân loại
Nhóm đen
Đây là phần nặng nề nhất. Xếp một người vào nhóm không ưu tiên khi họ có thể vẫn còn dấu hiệu sống là quyết định mà không ai muốn đưa ra. Lý do nó tồn tại: trong một sự cố đông người, nguồn lực để cứu một ca gần như vô vọng có thể đủ cứu vài ca khác. Đó cũng là lý do triage luôn được huấn luyện kỹ và làm theo tiêu chí rõ ràng, để quyết định không phụ thuộc vào cảm xúc của từng người.
Người kêu to và người im lặng
Người la hét đau đớn thường đang thở tốt và còn tỉnh. Người nằm im có khi mới là ca nặng. Một phần lớn của việc huấn luyện là dạy người làm triage không để âm lượng quyết định thay cho tiêu chí.
Phân loại lại
Triage không phải quyết định một lần. Tình trạng người bệnh thay đổi: người nhóm vàng có thể chuyển đỏ, người nhóm xanh có thể ngất. Hệ thống tốt luôn có bước đánh giá lại định kỳ. Quyết định nhanh đi kèm với chấp nhận sửa nhanh.
Triage trong bệnh viện: phòng cấp cứu hằng ngày
Không chỉ ở hiện trường thảm hoạ, khoa cấp cứu các bệnh viện cũng phân loại người bệnh mỗi ngày. Các thang phân loại nhiều mức được dùng rộng rãi, chẳng hạn hệ thống phân loại Manchester ra đời ở Anh năm 1997 và thang ESI (Emergency Severity Index) ở Mỹ cuối thập niên 1990. Các thang này thường chia năm mức, từ "cần xử lý ngay lập tức" tới "có thể chờ lâu".
Điều này giải thích một cảnh quen ở khoa cấp cứu các bệnh viện lớn ở Hà Nội, TP.HCM: có người đến trước mà phải ngồi chờ lâu hơn người đến sau. Người nhà sốt ruột thường nghĩ là bị bỏ quên. Thực tế, người đến sau có thể đang ở mức nguy hiểm hơn. Hiểu nguyên tắc này giúp người nhà bình tĩnh hơn — và cũng biết khi nào cần báo lại cho nhân viên y tế: khi tình trạng người bệnh xấu đi trong lúc chờ (khó thở hơn, lơ mơ, đau tăng), hãy báo ngay, vì đó là lúc cần phân loại lại.
Trẻ em và những biến thể khác
Trẻ nhỏ có nhịp thở, nhịp tim khác người lớn, nên tiêu chí của START không áp nguyên được. Năm 1995, bác sĩ cấp cứu nhi Lou Romig xây dựng JumpSTART, phiên bản điều chỉnh cho trẻ em. Về sau còn có các hệ thống khác như SALT, được một nhóm chuyên gia ở Mỹ đề xuất làm chuẩn chung vào cuối thập niên 2000. Mỗi nơi có thể dùng một hệ thống khác, nhưng tinh thần giống nhau: tiêu chí ngắn, quyết định nhanh, đánh giá lại liên tục.
Bài học về quyết định: chọn khi không thể làm hết
Bỏ qua phần y khoa, triage là một mẫu quyết định mà đời thường gặp nhiều hơn ta nghĩ: có nhiều việc cần làm, không đủ sức làm hết, phải chọn cái gì trước. Những gì triage dạy có thể mang ra ngoài phòng cấp cứu:
- Tiêu chí viết sẵn, quyết định theo tiêu chí. Người làm triage không tự nghĩ ra cách chấm mỗi lần; họ dùng vài câu hỏi cố định.
- Tách nhanh nhóm tự lo được. Câu hô "ai đi được thì ra đây" là cách giảm khối lượng phải quyết định.
- Không để tiếng ồn quyết định thay. Việc kêu to nhất chưa chắc là việc gấp nhất.
- Chấp nhận để lại. Chọn cái này là bỏ lại cái khác, ít nhất là tạm thời.
- Đánh giá lại. Thứ tự hôm nay không phải thứ tự mãi mãi.
Thử áp vào một buổi sáng có quá nhiều việc: chia danh sách thành đỏ (phải làm trong hôm nay, không làm sẽ hỏng), vàng (làm được trong tuần), xanh (tự lo được hoặc nhờ người khác), và đen (bỏ hẳn, chấp nhận không làm). Phần "đen" thường là phần khó viết nhất, và cũng là phần giải phóng nhiều sức nhất.
Góc nhìn hôm nay: người thường cần biết gì
Người không có chuyên môn y tế không cần, và không nên, tự làm triage. Điều nên biết là cách hệ thống vận hành để phối hợp cho đúng:
- Gặp tai nạn có người bị thương: giữ an toàn cho mình, gọi 115, nói rõ địa điểm và số người bị nạn, rồi làm theo hướng dẫn qua điện thoại.
- Khi nhân viên y tế tới, nghe theo phân công của họ, kể cả khi người thân của mình không được chăm trước.
- Ở khoa cấp cứu, nếu người bệnh xấu đi trong lúc chờ, báo ngay cho điều dưỡng phân loại.
Muốn tìm hiểu kỹ hơn, có thể tìm các khoá sơ cứu cơ bản do Hội Chữ thập đỏ địa phương tổ chức — đó là nơi học kỹ năng thật, có người hướng dẫn, thay vì đọc trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Triage là gì?
Triage là việc phân loại người bệnh theo mức độ cần can thiệp để quyết định ai được xử lý trước khi nguồn lực có hạn. Từ này bắt nguồn từ tiếng Pháp "trier" nghĩa là chọn lựa. Mục tiêu là cứu được nhiều người nhất có thể.
Bốn màu trong phân loại cấp cứu START có nghĩa gì?
Đỏ là cần xử lý ngay, vàng là bị thương nặng nhưng chờ được, xanh lá là nhẹ và tự đi lại được, đen là đã tử vong hoặc không thể cứu với nguồn lực hiện có. Hệ thống START ra đời ở California năm 1983, dùng cho hiện trường có nhiều nạn nhân.
Vì sao ở phòng cấp cứu người đến sau lại được khám trước?
Vì khoa cấp cứu phân loại người bệnh theo mức độ nguy hiểm chứ không theo thứ tự đến. Người đến sau có thể đang có dấu hiệu đe doạ tính mạng. Nếu người nhà mình xấu đi trong lúc chờ, cần báo ngay cho nhân viên y tế để được đánh giá lại.
Người bình thường có nên tự phân loại nạn nhân không?
Không nên. Việc phân loại cần huấn luyện và tiêu chí chuyên môn. Người không có chuyên môn nên giữ an toàn, gọi 115, cung cấp thông tin chính xác và làm theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Triage có áp dụng cho trẻ em giống người lớn không?
Không hoàn toàn. Trẻ em có nhịp thở và nhịp tim khác người lớn, nên có các phiên bản riêng như JumpSTART, do bác sĩ Lou Romig xây dựng năm 1995. Nguyên tắc chung vẫn giống: tiêu chí ngắn, quyết định nhanh và đánh giá lại liên tục.
