Khi có sự cố, phi công được dạy làm theo một thứ tự cố định: lái trước, định hướng sau, liên lạc cuối cùng — trong tiếng Anh là aviate, navigate, communicate. Thứ tự này không nói việc nào quan trọng hơn mà nói việc nào phải giữ được trước, để những việc sau còn có ý nghĩa. Nó là một quyết định đã được chốt sẵn từ trước, để lúc rối nhất người ta khỏi phải chọn lại từ đầu.
Ba việc, một thứ tự: lái, định hướng, liên lạc
Câu này được dạy từ những giờ bay đầu tiên ở các trường bay và nhắc lại suốt đời nghề. Nghĩa của từng vế khá đơn giản:
- Lái (aviate): giữ máy bay bay được — đúng tư thế, đủ tốc độ, không rơi vào trạng thái mất kiểm soát. Ai đó trong buồng lái phải nắm việc này, rõ ràng và liên tục.
- Định hướng (navigate): biết mình đang ở đâu, đang đi về đâu, phía trước có núi, có vùng cấm hay không, sân bay gần nhất ở hướng nào.
- Liên lạc (communicate): báo cho kiểm soát không lưu, cho tổ tiếp viên, cho hành khách — và xin trợ giúp nếu cần.
Điểm tinh tế là thứ tự này không cấm liên lạc. Nó chỉ nói: đừng để việc nói chuyện qua bộ đàm cướp mất người đang giữ cần lái. Một cuộc gọi bị chậm vài giây gần như không bao giờ làm rơi máy bay. Một chiếc máy bay không ai lái thì có thể.
Vì sao phải chốt thứ tự từ trước
Trong một sự cố, mọi thứ cùng kêu lên một lúc: đèn cảnh báo, chuông, tiếng gọi từ mặt đất, câu hỏi của tiếp viên. Mỗi tín hiệu đều có vẻ gấp. Nếu phải cân nhắc từng cái xem cái nào xử lý trước, người ta sẽ tiêu hết thời gian vào việc chọn, và dễ chọn theo cái gì to tiếng nhất chứ không phải cái gì nguy hiểm nhất.
Thứ tự lái – định hướng – liên lạc làm một việc rất khiêm tốn: nó cắt bớt một tầng quyết định. Không cần nghĩ "nên làm gì trước", chỉ cần hỏi "việc lái đã có người giữ chưa". Có rồi thì đi tiếp xuống vế hai. Đây là kiểu quyết định mà những nghề phải chọn trong vài giây đều dùng: quyết trước, lúc yên ổn, để lúc gấp chỉ còn việc làm theo.
Bài học từ chuyến bay 401: cả tổ lái nhìn một bóng đèn
Ví dụ hay được dẫn nhất trong các lớp an toàn bay là chuyến bay 401 của hãng Eastern Air Lines, đêm 29/12/1972, gần Miami (Mỹ). Khi chuẩn bị hạ cánh, đèn báo bánh mũi đã hạ không sáng. Tổ lái bay vòng chờ và cả ba người trong buồng lái dồn sự chú ý vào chuyện cái đèn: bánh đã hạ thật chưa, hay chỉ bóng đèn hỏng.
Theo điều tra của NTSB (Ủy ban An toàn Giao thông Quốc gia Mỹ), trong lúc đó chế độ giữ độ cao của lái tự động đã bị ngắt, nhiều khả năng do một cú chạm vào cần lái, và máy bay từ từ hạ thấp. Không ai để ý cho tới khi quá muộn. Máy bay rơi xuống vùng đầm lầy Everglades, hơn một trăm người thiệt mạng. Điểm khởi đầu của cả chuỗi sự việc chỉ là một bóng đèn báo bị cháy.
Bài học không phải là "tổ lái kém". Họ là những người giàu kinh nghiệm. Bài học là ngay cả người giỏi, khi bị cuốn vào một vấn đề cụ thể, sẽ quên vế thứ nhất: ai đang lái máy bay? Câu hỏi đơn giản đó chính là thứ mà thứ tự lái – định hướng – liên lạc đặt lên đầu.
Từ thứ tự đến quy trình: những khung phi công dùng
Lái – định hướng – liên lạc là tầng ngoài cùng. Khi máy bay đã ổn, tổ lái chuyển sang tìm hiểu sự cố và chọn phương án. Ở bước này nhiều hãng dùng những khung có tên, đọc lên là nhớ ngay thứ tự cần đi qua:
| Khung | Các bước | Dùng khi |
|---|---|---|
| Lái – định hướng – liên lạc | Giữ máy bay bay → biết mình ở đâu → báo và xin trợ giúp | Mọi sự cố, ngay giây đầu tiên |
| FORDEC (phát triển ở Đức) | Dữ kiện → các phương án → rủi ro và lợi ích → quyết định → thực hiện → kiểm tra lại | Khi đã có vài phút để cân nhắc, ví dụ chọn sân bay chuyển hướng |
| T-DODAR (dùng ở một số hãng Anh) | Thời gian còn lại → chẩn đoán → phương án → quyết định → phân việc → rà soát | Như trên, nhấn mạnh việc ước lượng thời gian trước |
| Các thao tác thuộc lòng | Vài bước ngắn đã học thuộc cho từng loại sự cố | Những tình huống không có thời gian mở tài liệu |
Cái hay của T-DODAR là chữ T đứng đầu: thời gian còn lại bao nhiêu. Nếu còn nửa tiếng nhiên liệu dư, tổ lái có quyền chậm lại để bàn kỹ. Nếu chỉ còn vài phút, cả cách quyết định phải đổi theo. Biết mình có bao nhiêu thời gian là một quyết định riêng, và nó đi trước mọi quyết định khác.
Bên cạnh đó là bảng kiểm tra cho từng sự cố, mở ra và đọc theo từng dòng. Chuyện bảng kiểm tra giúp phi công và bác sĩ bớt sai đã có nhiều sách viết; ở đây chỉ cần nhớ rằng bảng kiểm tra chỉ dùng được khi đã có người giữ việc lái.
Buồng lái "vô trùng": quyết định cắt bớt tiếng ồn
Một quy định ít người ngoài ngành biết là buồng lái vô trùng (sterile cockpit). Từ năm 1981, cơ quan hàng không dân dụng Mỹ (FAA) cấm tổ lái các hãng bay thương mại nói chuyện không cần thiết trong những giai đoạn bay quan trọng — lăn bánh, cất cánh, hạ cánh, và khi bay dưới độ cao 10.000 feet. Nhiều nhà chức trách và hãng bay ở nơi khác có quy định tương tự.
Đây cũng là một quyết định chốt sẵn: thay vì để mỗi lần phi công tự cân nhắc "câu chuyện này có làm mình xao nhãng không", người ta vạch hẳn một vùng thời gian mà câu trả lời luôn là "có". Những phút dễ xảy ra sự cố nhất được giữ yên cho việc lái và việc nhìn.
Đem về đời thường: khi xe chết máy giữa đường
Thứ tự lái – định hướng – liên lạc không chỉ dành cho máy bay. Hãy nghĩ tới tình huống rất quen ở Việt Nam: đang chạy xe máy trên quốc lộ thì xe tắt máy, hoặc thủng lốp, giữa dòng xe tải.
- Lái: giữ thăng bằng, giữ tay lái, xi nhan, từ từ tấp vào lề. Chưa nghĩ tới chuyện vì sao xe hỏng.
- Định hướng: mình đang ở đâu? Có chỗ đứng an toàn khỏi làn xe không? Gần đây có tiệm sửa xe, trạm xăng, nhà dân không?
- Liên lạc: lúc này mới gọi người nhà, báo trễ hẹn, tìm số cứu hộ xe.
Rất nhiều người làm ngược: vừa chạy chậm lại giữa làn vừa móc điện thoại gọi, hoặc dừng ngay tại chỗ để xem bánh xe. Thứ tự sai không phải vì họ không biết, mà vì việc liên lạc là việc dễ làm nhất, tay quen nhất.
Những tình huống khác cũng áp được khung này: một đứa trẻ bị đứt tay trong bếp (giữ an toàn cho bé, cầm máu đơn giản → biết nhà thuốc gần nhất ở đâu → báo cho người lớn khác); một buổi thuyết trình mà máy chiếu tắt (giữ mạch nói với khán phòng → biết mình đang ở ý thứ mấy → nhờ người hỗ trợ kỹ thuật). Mỗi lần như vậy, câu hỏi đầu tiên vẫn là: việc giữ cho mọi thứ không trượt đi, ai đang lo?
Góc nhìn hôm nay: tự viết thứ tự cho tình huống của mình
Ngành hàng không không tin vào chuyện "lúc gấp tự khắc biết làm gì". Họ viết thứ tự ra, tập đi tập lại trong buồng lái mô phỏng, rồi kiểm tra định kỳ. Người thường không có buồng lái mô phỏng, nhưng có thể làm một phiên bản nhỏ:
- Chọn hai, ba tình huống gấp hay gặp nhất trong đời mình: xe hỏng giữa đường, con sốt cao ban đêm, mất ví khi đi xa.
- Với mỗi tình huống, viết ra ba dòng theo đúng thứ tự: việc gì phải giữ trước, việc gì cần biết, ai cần được báo.
- Đọc lại một lần mỗi vài tháng, hoặc nói cho người nhà cùng nghe.
Trong tuần này, thử một việc nhỏ: lần tới gặp chuyện bất ngờ, dù chỉ là làm đổ nước lên máy tính, hãy tự hỏi thành tiếng "giữ gì trước?" trước khi làm bất cứ thứ gì khác. Câu hỏi ba chữ đó chính là phiên bản đời thường của aviate first.
Người muốn đọc thêm có thể tìm các báo cáo điều tra tai nạn của NTSB, được công bố công khai trên trang của cơ quan này; đọc phần phân tích yếu tố con người sẽ thấy thứ tự ưu tiên bị đảo ngược ra sao trong những phút cuối.
Câu hỏi thường gặp
Aviate, navigate, communicate nghĩa là gì?
Đó là thứ tự ưu tiên phi công được dạy khi có sự cố: lái (giữ máy bay bay được), định hướng (biết mình ở đâu và đi về đâu), liên lạc (báo cho mặt đất và những người liên quan). Thứ tự này không coi nhẹ liên lạc, chỉ bảo đảm việc lái luôn có người giữ trước.
Vì sao phi công không báo sự cố cho kiểm soát không lưu ngay lập tức?
Họ thường báo rất sớm, nhưng chỉ sau khi đã chắc máy bay đang được điều khiển ổn định. Nếu nói chuyện qua bộ đàm làm người lái mất tập trung, rủi ro tăng lên. Thường một người lái, một người lo liên lạc và xử lý.
Chuyến bay Eastern 401 năm 1972 gặp chuyện gì?
Đêm 29/12/1972, tổ lái của chuyến bay này mải xử lý một đèn báo bánh mũi không sáng, trong khi chế độ giữ độ cao bị ngắt và máy bay hạ dần rồi rơi xuống vùng Everglades, Florida. Hơn một trăm người thiệt mạng. Vụ tai nạn trở thành ví dụ kinh điển về việc quên mất ai đang lái máy bay.
Buồng lái vô trùng (sterile cockpit) là gì?
Là quy định cấm tổ lái nói chuyện không liên quan tới công việc trong các giai đoạn bay quan trọng như cất cánh, hạ cánh và khi bay dưới 10.000 feet. Ở Mỹ, quy định này có từ năm 1981. Mục đích là giữ sự chú ý cho những phút dễ xảy ra sự cố nhất.
Người bình thường áp dụng thứ tự lái – định hướng – liên lạc thế nào?
Khi gặp chuyện gấp, trước hết giữ cho tình huống không xấu thêm (tấp xe vào lề, tắt bếp, giữ an toàn cho trẻ), sau đó xác định mình đang ở đâu và có lựa chọn nào, cuối cùng mới gọi điện báo tin. Viết sẵn thứ tự này cho vài tình huống quen thuộc sẽ giúp lúc gấp đỡ luống cuống.
