Trong phòng thi, gặp câu khó thì nên đánh dấu, bỏ qua và quay lại sau, trừ khi bạn thấy rõ mình chỉ còn một bước nữa là xong. Lý do đơn giản: mỗi câu thường được tính điểm ngang nhau hoặc gần nhau, nên thời gian dồn vào một câu khó là thời gian lấy đi của vài câu dễ. Cái khó không nằm ở việc biết quy tắc này, mà ở chỗ dám làm theo nó khi đang tiếc công đã bỏ ra.
Bài này đưa ra những quy tắc ngắn để quyết trong vài giây khi đang làm bài, và lý do đằng sau từng quy tắc.
Vì sao câu khó lại "níu chân" ta
Ai từng thi đều có trải nghiệm này: đã làm được nửa câu, thấy mình sắp ra, chỉ cần thêm hai phút nữa thôi. Hai phút thành năm, năm thành mười. Ngẩng đầu lên đã hết một phần ba thời gian mà còn cả chục câu chưa đọc.
Có ba thứ cùng níu ta lại:
- Tiếc công đã bỏ ra. Bỏ ngang thì công nãy giờ thành vô ích. Đây là cái bẫy mà người ta gọi là chi phí chìm — thời gian đã mất thì không lấy lại được dù có làm tiếp hay không.
- Cảm giác "sắp ra rồi". Cảm giác này thường đánh giá thấp quãng đường còn lại.
- Sợ quên. Bỏ đi thì lát quay lại phải nghĩ lại từ đầu.
Cả ba đều có cách xử lý, nhưng phải chuẩn bị trước khi bước vào phòng thi.
Quy tắc chia thời gian: biết mỗi câu đáng bao nhiêu phút
Trước khi làm, nhẩm nhanh: tổng thời gian chia cho số câu, trừ hao khoảng mười phần trăm để rà lại. Ví dụ đề có 40 câu trong 60 phút, giữ lại khoảng 6 phút để soát, thì trung bình mỗi câu chừng 1 phút 20 giây. Con số đó là thước đo: một câu đã ngốn gấp ba lần thời gian trung bình mà chưa thấy lối ra, đó là lúc nên đi tiếp.
Với đề tự luận, chia theo thang điểm thay vì theo số câu. Câu chiếm 3 trên 10 điểm thì đáng khoảng ba phần mười thời gian, không hơn nhiều.
Làm bài theo nhiều lượt
Cách được nhiều thầy cô khuyên là làm theo lượt:
- Lượt một: đi hết đề, làm ngay những câu chắc chắn và nhanh. Câu nào phải nghĩ quá lâu thì đánh dấu, đi tiếp.
- Lượt hai: quay lại những câu đã đánh dấu, ưu tiên câu mình có hướng làm.
- Lượt ba: với những câu còn lại, quyết định chọn đáp án hợp lý nhất hoặc viết phần mình làm được.
- Soát: kiểm tra phần tô đáp án, tên, số báo danh, mã đề, các câu chưa trả lời.
Lợi ích lớn nhất của cách này không chỉ là thời gian. Khi đã làm xong phần chắc chắn, tâm lý nhẹ hẳn, và nhiều câu "khó" ở lượt một bỗng dễ hơn khi quay lại.
Mẹo để không phải nghĩ lại từ đầu
Trước khi bỏ qua một câu, viết vội ra nháp hướng mình đang đi: "đặt ẩn x là…", "loại được B và D". Một dòng như vậy đủ để lúc quay lại bắt nhịp nhanh. Nó cũng giải toả nỗi sợ "bỏ đi là mất công".
Bảng quyết định nhanh trong phòng thi
| Tình huống | Nên làm | Lý do |
|---|---|---|
| Đọc xong không biết bắt đầu từ đâu | Đánh dấu, bỏ qua ngay | Không có hướng thì thời gian thêm hiếm khi mang lại điểm |
| Có hướng, nhưng đã quá gấp ba thời gian trung bình | Ghi hướng ra nháp, đi tiếp | Câu dễ phía sau đáng điểm như vậy hoặc hơn |
| Chỉ còn một phép tính để ra kết quả | Làm nốt | Quay lại sau sẽ tốn thời gian bắt nhịp hơn |
| Loại được hai trong bốn phương án | Chọn một trong hai, đánh dấu để xem lại nếu dư giờ | Không để trống khi đề không trừ điểm câu sai |
| Còn năm phút, nhiều câu chưa làm | Ưu tiên điền hết đáp án trắc nghiệm | Câu bỏ trống chắc chắn không có điểm |
| Muốn đổi đáp án lúc soát | Đổi nếu có lý do cụ thể, không đổi chỉ vì lo | Xem phần bên dưới |
Lưu ý: quy tắc "không bỏ trống" chỉ đúng với đề không trừ điểm câu sai, như phần trắc nghiệm của kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông hiện nay. Một số kỳ thi khác, nhất là một số kỳ thi quốc tế hoặc thi tuyển riêng, có thể trừ điểm câu sai — hãy đọc kỹ quy chế của kỳ thi mình dự.
Có nên đổi đáp án khi soát lại
Có một lời khuyên truyền miệng rất phổ biến: "đáp án đầu tiên thường đúng, đừng đổi". Nghiên cứu lại không ủng hộ lời khuyên này. Từ đầu thế kỷ 20 đến nay, nhiều nghiên cứu về bài thi trắc nghiệm ghi nhận rằng khi người làm bài đổi đáp án, số lần đổi từ sai sang đúng nhiều hơn số lần đổi từ đúng sang sai. Năm 2005, Justin Kruger và cộng sự công bố một nghiên cứu trên Journal of Personality and Social Psychology lý giải vì sao lời khuyên sai vẫn sống dai: những lần đổi từ đúng sang sai để lại cảm giác tiếc nuối mạnh, nên dễ nhớ hơn.
Điều đó không có nghĩa là cứ đổi cho nhiều. Cách hợp lý là: đổi khi đọc lại thấy một lý do cụ thể — đọc sót chữ "không", tính nhầm dấu, nhớ ra một kiến thức — còn nếu chỉ "thấy lấn cấn" thì giữ nguyên.
Khi gặp câu khó ngay từ đầu đề
Gặp câu khó ở câu số một hay số hai dễ gây hoảng: "đề này khó quá". Đây là lúc tầm nhìn bị thu hẹp và cả bài thi có thể trượt theo một cảm giác. Hãy coi đó là chuyện bình thường của cách sắp đề, bỏ qua và đi tìm câu dễ phía sau. Làm được hai ba câu, nhịp tim sẽ trở lại.
Nếu cảm thấy đầu "trống trơn", đặt bút xuống, thở ra chậm ba bốn nhịp, rồi đọc câu tiếp theo từ chữ đầu tiên. Ba mươi giây mất đi lúc này rẻ hơn rất nhiều so với mười phút làm bài trong trạng thái hoảng.
Chuẩn bị trước để lúc thi không phải quyết
Những quy tắc trên chỉ hiệu quả nếu đã tập trước. Khi luyện đề ở nhà:
- Luôn bấm giờ đúng như thi thật.
- Tập thói quen đánh dấu và bỏ qua, kể cả khi ở nhà không ai giục.
- Sau mỗi đề, ghi lại câu nào mình đã kẹt quá lâu và lẽ ra nên bỏ qua.
- Tự đặt "giới hạn bỏ qua" cho mình, ví dụ gấp ba thời gian trung bình, và thử giữ đúng nó.
Sau vài đề, quyết định bỏ qua không còn là một cuộc giằng co trong đầu nữa mà thành phản xạ.
Thử trong tuần này
Làm một đề luyện có bấm giờ. Bên cạnh bàn để một tờ giấy nhỏ ghi một dòng: "Quá ba lần thời gian trung bình là đi tiếp". Khi chấm xong, đếm xem có bao nhiêu câu dễ bạn đã bỏ lỡ vì mắc kẹt ở câu khó. Con số đó sẽ thuyết phục bạn hơn bất cứ lời khuyên nào.
Câu hỏi thường gặp
Đi thi gặp câu khó nên làm gì?
Nên đánh dấu, ghi vội hướng làm ra nháp nếu có, rồi bỏ qua để làm câu dễ trước. Khi đã xong phần chắc chắn thì quay lại câu khó. Chỉ nên làm tiếp ngay nếu thấy rõ mình chỉ còn một bước nữa là ra.
Có nên đổi đáp án trắc nghiệm khi soát lại không?
Nên đổi nếu có lý do cụ thể như đọc sót chữ, tính nhầm hay nhớ ra kiến thức. Nhiều nghiên cứu cho thấy đổi từ sai sang đúng xảy ra nhiều hơn đổi từ đúng sang sai, nhưng chỉ vì lấn cấn thì nên giữ nguyên.
Có nên bỏ trống câu trắc nghiệm không biết làm?
Với kỳ thi không trừ điểm câu sai, như phần trắc nghiệm thi tốt nghiệp trung học phổ thông hiện nay, không nên bỏ trống. Một số kỳ thi khác có thể trừ điểm câu sai, vì vậy cần đọc kỹ quy chế từng kỳ thi.
Làm sao chia thời gian làm bài thi hợp lý?
Lấy tổng thời gian trừ đi khoảng mười phần trăm để soát, rồi chia cho số câu hoặc theo thang điểm. Câu nào đã ngốn gấp ba thời gian trung bình mà chưa ra hướng thì nên chuyển sang câu khác.
Vì sao gặp câu khó đầu đề lại dễ hoảng?
Câu khó đầu đề dễ tạo cảm giác cả đề đều khó, khiến sự chú ý thu hẹp và nhịp tim tăng. Cách xử lý là bỏ qua, làm vài câu dễ phía sau để lấy lại nhịp, và thở chậm vài nhịp nếu thấy đầu trống trơn.
