Tầm nhìn đường hầm là hiện tượng khi căng thẳng, sự chú ý của ta co lại vào một vài thứ ở trung tâm và bỏ quên phần xung quanh — cả theo nghĩa đen (nhìn ít thấy rìa) lẫn nghĩa bóng (chỉ nghĩ ra một lối thoát). Nó giúp ta dồn sức vào mối nguy trước mắt, nhưng cũng là lý do ta cứ đâm đầu vào một cách giải duy nhất trong khi lối khác nằm ngay bên cạnh.
Tin tốt là có thể "mở đường hầm" ra bằng vài thao tác rất đơn giản, miễn là nhận ra mình đang ở trong đó.
Hai kiểu đường hầm
Đường hầm của mắt
Khi hoảng hoặc dồn hết chú ý vào một thứ, ta ít để ý những gì ở rìa tầm mắt. Người đang vội tìm chìa khoá có thể nhìn thẳng vào nó mà không thấy, vì mắt đang lướt đúng chỗ "lẽ ra nó phải ở". Người mới tập lái xe máy trên đường đông thường nhìn chằm chằm vào xe ngay phía trước, ít liếc gương.
Trong nghiên cứu về nhân chứng, có một hiện tượng được đặt tên là "hiệu ứng tập trung vào vũ khí": người chứng kiến một vụ việc có hung khí thường nhớ rõ hung khí nhưng nhớ kém khuôn mặt, quần áo của người cầm nó. Elizabeth Loftus và cộng sự đã mô tả hiện tượng này vào cuối thập niên 1980. Đây là ví dụ rõ về việc một thứ đáng sợ hút hết sự chú ý.
Đường hầm của suy nghĩ
Kiểu thứ hai khó nhận ra hơn: ta bám vào phương án đầu tiên nghĩ ra và cứ cố làm cho nó chạy, không xét đến những cách khác. Xe chết máy giữa đường, ta cố đạp nổ mãi trong khi chưa kiểm xem còn xăng không. Máy tính báo lỗi trước giờ nộp bài, ta khởi động lại năm lần mà không nghĩ đến việc mượn máy bạn.
Vì sao não làm vậy
Năm 1959, nhà tâm lý học J. A. Easterbrook đưa ra một giả thuyết có ảnh hưởng lớn, đăng trên Psychological Review: khi mức hưng phấn — tức độ kích động, căng thẳng — tăng lên, phạm vi những tín hiệu mà ta dùng để định hướng hành động bị thu hẹp lại. Ban đầu, việc thu hẹp này loại bỏ những tín hiệu không liên quan, nên làm tốt hơn. Nhưng khi căng thẳng tiếp tục tăng, nó bắt đầu cắt cả những tín hiệu cần thiết.
Nói theo cách dễ hiểu: áp lực vừa phải giúp ta lờ đi chuyện vặt; áp lực quá lớn làm ta lờ luôn cả chuyện quan trọng. Ý tưởng này ăn khớp với cách người ta hay diễn giải định luật Yerkes–Dodson, được bàn ở bài riêng trong danh mục.
Còn một thí nghiệm cổ điển giúp hiểu đường hầm của suy nghĩ. Năm 1942, Abraham Luchins cho người tham gia giải một loạt bài đong nước bằng ba cái bình có dung tích khác nhau. Các bài đầu chỉ giải được bằng một cách khá dài. Đến những bài sau, có một cách ngắn hơn hẳn, nhưng phần lớn người đã quen cách dài vẫn tiếp tục dùng nó, thậm chí có người không giải được bài chỉ có cách ngắn. Hiện tượng này được gọi là hiệu ứng Einstellung — "khuôn đã định". Thí nghiệm ấy không cần ai giục giờ. Dễ hình dung khi thêm một chiếc đồng hồ đếm ngược, ta càng ít có dịp dừng lại để thấy lối ngắn.
Đường hầm giúp ích lúc nào, gây hại lúc nào
| Tình huống | Đường hầm giúp | Đường hầm hại |
|---|---|---|
| Chảo dầu bốc lửa trong bếp | Dồn hết chú ý vào việc tắt bếp, đậy vung | Không nhận ra rèm cửa gần đó đã bắt lửa |
| Trẻ chạy ra đường | Phản xạ lao tới kéo trẻ lại | Không nhìn chiếc xe đang đến từ hướng còn lại |
| Phòng thi còn mười phút | Tập trung làm nốt câu đang dở | Quên mất ba câu dễ chưa tô đáp án |
| Cãi nhau với người thân | Hầu như không giúp gì | Chỉ thấy câu nói làm mình tổn thương, không thấy lý do người kia nói vậy |
| Xe hỏng giữa đường | Tập trung tìm chỗ an toàn để dừng | Cố sửa mãi, quên gọi cứu hộ hay hỏi tiệm gần đó |
Điểm chung: đường hầm có ích trong vài giây đầu khi có mối nguy thật, và trở thành vấn đề khi tình huống kéo dài và cần nhiều hơn một hành động.
Dấu hiệu mình đang ở trong đường hầm
- Lặp lại cùng một cách làm dù nó đã không hiệu quả hai ba lần.
- Khi ai đó gợi ý, phản ứng đầu tiên là "không được đâu" mà chưa nghĩ.
- Không nhớ nổi chuyện xảy ra xung quanh trong mấy phút vừa qua.
- Cảm giác "chỉ có mỗi cách này thôi".
- Nói nhanh, nói to, ngắt lời người khác.
Câu "chỉ có mỗi cách này" là tín hiệu đáng tin nhất. Hiếm có tình huống đời thường nào thật sự chỉ có một lối.
Năm cách mở rộng đường hầm
1. Ép mình nêu phương án thứ ba
Khi đang kẹt giữa hai lựa chọn — đi tiếp hay quay về, gọi điện hay nhắn tin, làm lại hay bỏ — hãy buộc mình nói ra một lựa chọn thứ ba, kể cả nghe vô lý. Thường thì chính phương án vô lý ấy gợi ra một lối đi thật. Xe chết máy: đạp tiếp hay dắt bộ? Lựa chọn thứ ba: gọi người nhà mang xe khác ra, gửi xe ở quán gần đó.
2. Lùi một bước theo nghĩa đen
Đứng dậy, lùi lại, nhìn toàn cảnh. Người bếp lâu năm hay có thói quen lùi khỏi bếp một bước khi có sự cố, chỉ để nhìn được cả gian bếp. Động tác cơ thể ấy kéo theo sự chú ý mở rộng hơn.
3. Hỏi người ngoài cuộc
Người không chịu áp lực không ở trong đường hầm của mình. Một câu "nếu là bạn thì bạn làm gì?" với người bên cạnh có thể mở ra điều mình không thấy. Không cần làm theo họ, chỉ cần nghe để biết còn những lối nào.
4. Đặt câu hỏi "mình đang bỏ sót gì?"
Một câu hỏi đơn giản nhưng hiệu quả. Hỏi to thành tiếng càng tốt. Nó bắt não chuyển từ chế độ "giải quyết" sang chế độ "quét", dù chỉ trong vài giây.
5. Thở ra chậm trước khi làm lại lần thứ ba
Đặt một quy ước với mình: nếu một cách đã thất bại hai lần, trước lần thứ ba phải dừng lại và thở ra chậm vài nhịp. Thường lúc đó bạn sẽ thấy mình định làm lại y hệt điều vừa thất bại.
Đường hầm khi làm việc nhóm
Nhóm cũng có đường hầm của nhóm. Khi cả nhóm bị dồn — sắp đến giờ thuyết trình mà file hỏng, sự kiện sắp bắt đầu mà loa không kêu — mọi người thường cùng dồn vào một cách xử lý và không ai nhìn ra ngoài. Cách chữa đơn giản: phân một người không tham gia sửa, chỉ đứng ngoài nhìn và hỏi "còn cách nào khác không". Ngành hàng không đã đưa nguyên tắc tương tự vào quy trình làm việc tổ lái, nội dung này được kể trong danh mục về những nghề phải quyết trong vài giây.
Thử trong tuần này
Lần tới khi gặp một trục trặc nhỏ — mạng chập chờn, quên đồ, kẹt xe — hãy làm đúng một việc trước khi xử lý: nói thành lời ba cách giải quyết khác nhau. Sau vài lần, việc nghĩ ra lối thứ ba sẽ thành phản xạ, và đó chính là thứ bạn cần nhất khi áp lực thật sự đến.
Câu hỏi thường gặp
Tầm nhìn đường hầm là gì?
Đó là hiện tượng khi căng thẳng, sự chú ý co lại vào một vài thứ ở trung tâm và bỏ qua phần xung quanh. Nó có thể là nghĩa đen như ít thấy rìa tầm mắt, hoặc nghĩa bóng như chỉ nghĩ ra một cách giải duy nhất.
Vì sao khi căng thẳng ta chỉ nghĩ được một cách?
Theo giả thuyết của J. A. Easterbrook năm 1959, khi mức kích động tăng, phạm vi tín hiệu ta dùng để hành động bị thu hẹp. Lúc đầu điều này loại bỏ thứ vặt, nhưng khi căng thẳng quá mức nó cắt cả thông tin cần thiết.
Hiệu ứng Einstellung là gì?
Đây là xu hướng cứ dùng cách giải đã quen dù có cách tốt hơn. Abraham Luchins mô tả nó năm 1942 qua các bài đong nước bằng ba bình: người đã quen cách dài vẫn dùng cách dài khi có cách ngắn hơn hẳn.
Làm sao thoát khỏi tầm nhìn đường hầm?
Ép mình nêu thêm một phương án thứ ba, lùi lại một bước để nhìn toàn cảnh, hỏi người ngoài cuộc và tự hỏi "mình đang bỏ sót gì". Khi một cách đã thất bại hai lần, hãy dừng lại thở chậm trước khi thử lần thứ ba.
Tầm nhìn đường hầm có lúc nào có lợi không?
Có, trong vài giây đầu khi gặp nguy hiểm thật, nó giúp dồn hết sức vào hành động cần làm ngay. Nó chỉ thành vấn đề khi tình huống kéo dài và đòi hỏi nhiều hơn một hành động.
