Quyết định theo giá trị là viết ra, trước khi chọn, ba điều mình coi trọng nhất trong việc đang cân nhắc, xếp thứ tự cho chúng, rồi chọn phương án phục vụ tốt nhất điều đứng đầu. Cách này hợp với những lựa chọn mà thông tin đã đủ nhưng lòng vẫn giằng co, vì chỗ giằng co thường không nằm ở sự thật mà ở chuyện mình đặt cái gì lên trước. Viết ra giúp chốt nhanh hơn và ít hối hận hơn, vì lựa chọn có lý do mà mình nhận là của mình.
Khi đủ thông tin mà vẫn không chọn được
Có hai kiểu do dự rất khác nhau. Kiểu thứ nhất là thiếu thông tin: chưa biết lớp học có tốt không, chưa biết đường đi có xa không. Kiểu này chữa bằng cách đi tìm hiểu, như bài về câu hỏi "điều gì phải đúng" trong danh mục này đã bàn.
Kiểu thứ hai khó hơn: biết hết rồi, mà vẫn không chọn được. Một sinh viên ở Huế được mời làm trợ giảng tình nguyện cho một lớp học hè miễn phí của trẻ em trong phường, cùng lúc được một quán cà phê nhận vào làm ca tối có lương. Giờ trùng nhau. Bạn ấy biết rõ cả hai việc: làm gì, mấy giờ, được gì. Chẳng còn gì để hỏi thêm. Cái khó là hai việc phục vụ hai điều bạn ấy đều coi trọng — giúp người khác, và tự lo được tiền tiêu.
Với kiểu do dự này, đi tìm thêm thông tin chỉ là cách trì hoãn có vẻ chăm chỉ. Thứ còn thiếu là một thứ tự ưu tiên rõ ràng.
Giá trị là gì, khác mục tiêu ở đâu
Trong tâm lý học, giá trị thường được hiểu là những điều một người coi là quan trọng, dùng làm thước đo để đánh giá việc làm và lựa chọn. Nhà tâm lý học Shalom Schwartz, trong lý thuyết về các giá trị cơ bản công bố đầu thập niên 1990, mô tả mười nhóm giá trị xuất hiện ở nhiều nền văn hoá, như tự chủ, an toàn, thành tựu, truyền thống, lòng nhân ái. Điều đáng chú ý trong mô hình của ông là các giá trị có thể kéo nhau về hai phía: coi trọng sự an toàn và coi trọng sự mới lạ thường xung đột trong cùng một lựa chọn.
Một cách phân biệt hay được dùng trong tư vấn tâm lý: mục tiêu là đích đến, đạt được rồi thì xong; giá trị là hướng đi, không bao giờ "xong". "Đỗ đại học" là mục tiêu. "Học hỏi không ngừng" là giá trị. Mục tiêu cho ta biết mình muốn tới đâu; giá trị cho ta biết, khi có hai con đường cùng tới, nên đi đường nào.
Trong Decisive (2013), anh em Heath xếp việc này vào bước tạo khoảng cách của khung WRAP, dưới tên tôn trọng các ưu tiên cốt lõi. Lập luận của họ: những quyết định khó nhất thường là chọn giữa hai điều tốt, và khi ưu tiên chưa được nói rõ, cảm xúc của khoảnh khắc sẽ quyết thay.
Vì sao phải là ba, và phải viết ra
Không có nghiên cứu nào chứng minh con số ba là đúng. Ba chỉ là con số thực dụng: một thì quá hẹp, dễ bỏ sót điều quan trọng; năm hay bảy thì lại thành danh sách "cái gì cũng quan trọng", nghĩa là không có gì đứng trước. Ba đủ để thấy xung đột, đủ ít để xếp hạng.
Còn viết ra thì vì hai lẽ. Thứ nhất, trong đầu, giá trị mơ hồ đến mức cái gì cũng khớp: "mình coi trọng gia đình" có thể dùng để biện hộ cho gần như mọi lựa chọn. Viết thành câu buộc mình nói rõ nghĩa. Thứ hai, chữ trên giấy không thay đổi theo tâm trạng. Viết lúc tỉnh táo, đọc lại lúc đang rối, nó nhắc mình đã từng nghĩ gì khi chưa bị cuốn.
Năm bước làm trong mười lăm phút
- Viết lựa chọn thành một câu. "Hè này nhận làm trợ giảng lớp học hè hay làm ca tối ở quán cà phê."
- Liệt kê nhanh những điều mình quan tâm trong chuyện này. Viết hết, không lọc: tiền, kinh nghiệm, giúp người khác, thời gian rảnh, sức khoẻ, được bố mẹ yên tâm, bạn bè cùng làm…
- Gạch bớt cho còn ba. Câu hỏi để gạch: "Nếu điều này không có, mình có thật sự thấy mất mát không?" Những gì để lại phải là thứ mình sẽ tiếc thật.
- Viết mỗi giá trị thành một câu hành động. Không viết "tiền", mà viết "tự trả được tiền trọ hai tháng hè mà không xin thêm nhà". Không viết "giúp người", mà viết "làm một việc có ích cho trẻ em trong phường". Câu hành động mới so được với phương án.
- Xếp thứ tự, rồi chấm từng phương án. Đặt ba câu theo thứ tự quan trọng. Với mỗi phương án, hỏi: nó phục vụ điều số một tới đâu? Nếu một phương án thắng rõ ở điều số một, chọn nó. Chỉ khi hai phương án ngang nhau ở điều số một mới xét tới điều số hai.
Bước năm là chỗ khác với bảng cân nhắc có trọng số. Không cộng điểm, không nhân hệ số. Thứ tự ưu tiên được tôn trọng thẳng: điều đứng đầu thắng, trừ khi hoà. Cách làm thô hơn nhưng nhanh hơn nhiều và khó tự lừa mình hơn, vì không thể chỉnh vài con số để ra kết quả mình đã thích từ trước.
Ví dụ: ba câu viết ra đổi cả cách nhìn
Quay lại bạn sinh viên ở Huế. Sau khi gạch bớt, bạn ấy còn ba câu, xếp theo thứ tự:
| Thứ tự | Giá trị, viết thành câu | Trợ giảng lớp học hè | Ca tối quán cà phê |
|---|---|---|---|
| 1 | Tự trả được tiền trọ hai tháng hè | Không đáp ứng | Đáp ứng đủ |
| 2 | Làm một việc có ích cho trẻ em trong phường | Đáp ứng rõ | Không đáp ứng |
| 3 | Còn buổi tối để nghỉ và đọc sách | Đáp ứng | Không đáp ứng |
Nếu đếm số ô "đáp ứng", trợ giảng thắng hai một. Nhưng điều số một — điều bạn ấy nói là quan trọng nhất — chỉ có ca cà phê đáp ứng. Theo thứ tự đã viết, ca cà phê thắng.
Điều thú vị là đến lúc này, nhiều người sẽ thấy khó chịu với kết quả. Cảm giác khó chịu ấy là thông tin quý: hoặc thứ tự mình viết chưa thật, hoặc mình đang tiếc điều số hai và nên tìm cách giữ nó ở dạng khác. Bạn sinh viên có thể nhận ca tối, và hỏi lớp học hè xem có cần người phụ buổi sáng chủ nhật không. Viết giá trị ra không chỉ giúp chọn, mà còn giúp thấy phương án thứ ba.
Ba lỗi hay gặp
Viết giá trị "nên có" thay vì giá trị thật
Ai cũng muốn danh sách của mình đẹp: lòng tốt, sự học, gia đình. Nhưng nếu thật lòng điều mình đang lo là tiền nhà, viết "lòng tốt" lên đầu chỉ làm quyết định lệch khỏi chính mình, rồi sau đó hối hận. Không ai chấm điểm tờ giấy này. Câu kiểm tra: "Nếu không ai biết mình viết gì, mình có viết y như vậy không?"
Đổi thứ tự sau khi thấy kết quả
Thấy phương án mình thích bị thua ở điều số một, ta rất dễ "nhận ra" rằng thật ra điều số hai mới quan trọng nhất. Đôi khi đó là phát hiện thật. Nhưng nếu lần nào kết quả không như ý cũng đổi thứ tự, tờ giấy chỉ còn là đồ trang trí cho quyết định đã có sẵn. Quy tắc nhỏ: muốn đổi thứ tự thì phải viết ra một câu lý do, và để sang hôm sau mới đổi.
Dùng một danh sách giá trị cho mọi chuyện
Ba điều quan trọng khi chọn lớp học thêm không giống ba điều khi chọn cách đón Tết với họ hàng. Có thể có một hai giá trị chung xuyên suốt, nhưng mỗi lựa chọn đáng được viết lại ba câu riêng, hợp với chính nó.
Giá trị trong quyết định gấp
Năm bước trên cần mười lăm phút. Không phải lúc nào cũng có mười lăm phút. Nhưng chính vì vậy mà giá trị đáng được viết ra từ trước, lúc rảnh: khi đã rõ mình đặt điều gì lên đầu, những lựa chọn gấp sau này nhanh hơn nhiều.
Một người đã xác định "sức khoẻ của bố mẹ đứng trước công việc trong năm nay" sẽ không mất nửa tiếng phân vân khi điện thoại báo bố ốm đúng hôm có buổi họp quan trọng. Một học sinh đã viết "giữ lời hứa với nhóm bạn" lên đầu sẽ biết ngay phải làm gì khi được rủ đi chơi đúng buổi nhóm cần hoàn thành bài thuyết trình. Họ không quyết nhanh vì liều; họ quyết nhanh vì phần khó đã làm xong từ trước. Đây cũng là tinh thần chung của các khung quyết sẵn khác trong danh mục, như kế hoạch "nếu… thì…".
Góc nhìn hôm nay: tấm thẻ ba dòng cho năm nay
Chọn một lĩnh vực mình sẽ phải quyết nhiều trong vài tháng tới: việc học, việc làm thêm, chuyện chi tiêu trong nhà, hay thời gian cho bạn bè. Viết ba câu theo mẫu:
Trong [lĩnh vực] năm nay, điều mình đặt lên đầu là … ; tiếp theo là … ; sau đó là … .
Mỗi câu phải là một hành động nhìn thấy được, không phải một từ trừu tượng. Lưu tấm thẻ ở chỗ dễ mở lại: ghi chú điện thoại, mặt trong bìa vở. Lần tới khi đứng trước một lựa chọn thuộc lĩnh vực ấy, đọc lại ba dòng trước khi nghĩ tiếp. Sau ba tháng, xem lại tấm thẻ: thứ tự có còn đúng không? Giá trị không phải thứ khắc vào đá; nó đổi theo tuổi và hoàn cảnh, và việc nhìn lại định kỳ là một phần của chính cách làm này.
Ai muốn đọc thêm có thể tìm chương về ưu tiên cốt lõi trong Decisive của Chip và Dan Heath. Người quan tâm phần lý thuyết có thể tìm đọc giới thiệu về lý thuyết giá trị cơ bản của Shalom Schwartz. Nếu việc không chọn được kéo dài, kèm mất ngủ hay lo âu nặng, nên trò chuyện với một chuyên gia tâm lý.
Câu hỏi thường gặp
Quyết định theo giá trị là gì?
Đó là cách chọn bằng cách viết ra trước vài điều mình coi trọng nhất trong việc đang cân nhắc, xếp thứ tự, rồi chọn phương án phục vụ tốt nhất điều đứng đầu. Cách này hợp với lựa chọn đã đủ thông tin nhưng lòng vẫn giằng co.
Giá trị và mục tiêu khác nhau thế nào?
Mục tiêu là đích đến, đạt được rồi thì xong, như đỗ một kỳ thi. Giá trị là hướng đi không bao giờ xong, như học hỏi không ngừng. Khi có nhiều đường cùng tới một mục tiêu, giá trị cho biết nên đi đường nào.
Làm sao biết mình coi trọng điều gì nhất?
Liệt kê hết những điều mình quan tâm trong chuyện đang chọn, rồi gạch dần bằng câu hỏi: nếu điều này không có, mình có thật sự thấy mất mát không? Giữ lại ba điều và viết mỗi điều thành một câu hành động cụ thể.
Vì sao không cộng điểm các giá trị cho chính xác hơn?
Cộng điểm có trọng số dễ bị chỉnh vài con số cho ra kết quả mình đã thích từ trước. Xếp thứ tự rồi để điều đứng đầu quyết định thô hơn nhưng nhanh hơn và khó tự lừa mình hơn.
Nếu kết quả theo giá trị làm mình khó chịu thì sao?
Cảm giác khó chịu là thông tin: có thể thứ tự đã viết chưa thật, hoặc mình đang tiếc một giá trị khác và nên tìm cách giữ nó ở dạng khác. Muốn đổi thứ tự thì viết ra lý do và để sang hôm sau mới đổi.
