Một quyết định tốt vẫn có thể cho kết quả xấu, và một quyết định cẩu thả vẫn có thể gặp may. Vì vậy, chấm một quyết định chỉ bằng kết quả là chấm sai: phải nhìn lại thông tin có trong tay lúc đó, thời gian được phép và lý do chọn. Tách hai thứ này ra giúp ta học đúng bài học, thay vì học theo may rủi.
Bốn ô: quyết định và kết quả là hai chuyện khác nhau
Cách dễ nhất để thấy sự khác biệt là đặt quyết định và kết quả vào hai trục riêng.
| Kết quả tốt | Kết quả xấu | |
|---|---|---|
| Quyết định tốt | Xứng đáng: chuẩn bị kỹ, mọi việc suôn sẻ | Không may: làm đúng cách nhưng gặp điều không lường được |
| Quyết định kém | Gặp may: liều mà không sao | Đáng tiếc: làm ẩu và trả giá |
Hai ô chéo là chỗ ta hay học nhầm. Ô "không may" khiến người ta tự trách và bỏ một cách làm vốn đúng. Ô "gặp may" khiến người ta tự tin và lặp lại một cách làm vốn nguy hiểm.
Những ví dụ quen thuộc
- Không may. Chị Lan xem bản đồ giao thông, chọn đường vòng để tránh đoạn hay kẹt trên đường đi làm. Hôm đó, đúng đường vòng có xe tải hỏng chắn ngang, chị trễ họp. Quyết định dựa trên thông tin tốt nhất lúc đó; kết quả xấu là do điều không ai biết trước.
- Gặp may. Một bạn sinh viên bỏ ôn hai chương cuối vì "chắc không ra", và đề đúng là không ra. Lần sau bạn ấy sẽ bỏ ba chương. Kết quả tốt đã dạy một bài học sai.
- Xứng đáng mà trông như "thừa". Bố mẹ đưa con đi khám khi con sốt cao kèm lừ đừ, bác sĩ bảo không sao. Kết quả "không có gì" không có nghĩa là chuyến đi khám thừa. Với thông tin lúc đó, đi khám là đúng.
- Mang áo mưa mà trời không mưa. Không ai nên nghĩ mình quyết sai vì đã mang áo mưa. Ta chỉ nghĩ vậy khi để kết quả của một ngày quyết định đánh giá cho cả thói quen.
Nghiên cứu nói gì: thiên kiến kết quả
Năm 1988, hai nhà tâm lý học Jonathan Baron và John Hershey đăng nghiên cứu trên tạp chí Journal of Personality and Social Psychology về hiện tượng họ gọi là thiên kiến kết quả (outcome bias). Người tham gia đọc các tình huống quyết định, trong đó có tình huống bác sĩ quyết định cho bệnh nhân mổ. Thông tin về quyết định giống hệt nhau, chỉ khác phần kết quả kể sau. Khi kết quả xấu, người tham gia chấm quyết định đó kém hơn và đánh giá người ra quyết định thấp hơn, dù lúc quyết định họ không thể biết trước kết quả.
Các thiên kiến nhận thức nói chung, trong đó có thiên kiến nhìn lại kiểu "biết ngay mà", được bàn kỹ ở nơi khác. Ở bài này, điều cần giữ chỉ là: ngay cả người ngoài cuộc, đọc trên giấy, cũng bị kết quả kéo lệch. Người trong cuộc, đang buồn vì kết quả xấu, còn dễ lệch hơn.
Chấm một quyết định đúng cách: bốn câu hỏi
Thay vì hỏi "kết quả có tốt không", hãy hỏi những câu về lúc quyết định.
- Lúc đó mình biết gì? Ghi lại những thông tin có trong tay, không thêm điều mới biết sau.
- Có thể biết thêm gì trong thời gian cho phép? Nếu chỉ cần một cuộc gọi năm phút mà không gọi, đó là chỗ đáng rút kinh nghiệm. Nếu muốn biết thêm phải mất ba ngày mà chỉ có mười phút, thì không phải lỗi.
- Mình đã xét những phương án nào? Có phương án hợp lý nào bị bỏ qua không?
- Lý do chọn có vững không? Chọn vì cân nhắc hay chọn vì đang vội, đang giận, đang ngại?
Nếu bốn câu đều ổn mà kết quả vẫn xấu, đó là ô "không may". Buồn thì cứ buồn, nhưng đừng đổi cách làm. Nếu một trong bốn câu có vấn đề, đó mới là chỗ cần sửa, bất kể kết quả là gì.
Đừng dùng chữ "không may" để trốn trách nhiệm
Bài học này có mặt trái. Người hay đổ cho xui có thể lấy nó làm tấm khiên: "quyết định của mình đúng, chỉ tại không may". Bốn câu hỏi ở trên là để chống chuyện đó. Chúng buộc ta nhìn vào những gì mình đã làm, không phải vào thứ trời cho.
Một dấu hiệu cần cảnh giác: nếu "không may" lặp lại nhiều lần với cùng một kiểu quyết định, có lẽ không phải không may. Có thể ta đang thiếu một mẩu thông tin mà lần nào cũng bỏ qua, hoặc đang đánh giá thấp một rủi ro mà ai ở ngoài cũng thấy.
Khi người khác chấm quyết định của mình bằng kết quả
Khó hơn cả việc tự chấm công bằng là khi người khác chấm mình. Sếp, bố mẹ, cả nhóm bạn thường chỉ nhìn thấy kết quả. Cãi lại kiểu "nhưng mình đã quyết đúng" ít khi được nghe, vì lúc đó nó giống lời bào chữa.
Cách hiệu quả hơn là trình bày theo đúng bốn câu hỏi: lúc đó mình có những thông tin gì, có bao nhiêu thời gian, đã xét những phương án nào và chọn vì sao. Sau đó nói rõ phần mình sẽ làm khác nếu gặp lại. Người nghe sẽ thấy mình đang mổ xẻ cách làm chứ không phải chối kết quả. Ngược lại, khi đến lượt mình nhận xét quyết định của người khác, hãy hỏi đúng bốn câu ấy trước khi nhìn vào kết quả.
Nhật ký quyết định: cách giữ trí nhớ trung thực
Khó nhất của việc chấm quyết định là trí nhớ. Khi kết quả đã đến, ta rất khó nhớ lại chính xác mình đã nghĩ gì lúc chọn. Cách khắc phục đơn giản là ghi trước.
Với những quyết định có hệ quả kéo dài vài tuần trở lên (chọn môn tự chọn, nhận một việc mới trong nhóm, mua một món đồ đắt, chuyển lớp học thêm cho con), hãy dành ba phút viết vào sổ:
- Ngày, việc cần quyết, thời gian mình có.
- Các phương án đã xét.
- Mình chọn gì và vì sao, trong hai ba dòng.
- Mình đoán kết quả sẽ ra sao, và điều gì sẽ khiến mình nghĩ mình đã sai.
Vài tháng sau mở sổ ra, ta sẽ chấm được chính mình một cách công bằng: biết được những lần mình đúng mà không may, và những lần mình ẩu mà gặp may.
Góc nhìn hôm nay: dạy con và dạy chính mình
Cha mẹ có thể dùng bốn ô ngay trong nhà. Khi con thua một trận bóng dù đã tập đều, hãy khen cách con chuẩn bị chứ không chỉ an ủi chuyện thua. Khi con được điểm cao dù không học bài, hãy nhẹ nhàng hỏi lần sau con định làm gì nếu đề khác đi. Trẻ học từ cách người lớn khen chê. Nếu chỉ khen kết quả, trẻ sẽ học cách tìm may.
Với chính mình, thử một bài tập trong tuần: nghĩ về một quyết định gần đây mà kết quả không như ý. Đi qua bốn câu hỏi, rồi xếp nó vào một trong bốn ô. Nhiều người ngạc nhiên khi thấy điều mình day dứt lâu nay thật ra nằm ở ô "không may".
Câu hỏi thường gặp
Quyết định tốt có luôn dẫn đến kết quả tốt không?
Không. Kết quả còn phụ thuộc vào những điều không ai biết trước. Một quyết định được coi là tốt khi nó dựa trên thông tin có thể có, thời gian cho phép và lý do vững, dù kết quả lần đó có thể xấu.
Thiên kiến kết quả là gì?
Là xu hướng đánh giá một quyết định dựa vào kết quả của nó thay vì vào cách nó được đưa ra. Jonathan Baron và John Hershey mô tả hiện tượng này trong nghiên cứu năm 1988: cùng một quyết định nhưng khi kết quả xấu, người ta chấm nó kém hơn.
Làm sao đánh giá một quyết định đã qua cho công bằng?
Hãy hỏi: lúc đó mình biết gì, có thể biết thêm gì trong thời gian cho phép, đã xét những phương án nào và lý do chọn có vững không. Nếu cả bốn ổn mà kết quả xấu, đó là không may chứ không phải quyết định sai.
Nhật ký quyết định là gì?
Là cuốn sổ ghi lại, ngay lúc quyết định, những phương án đã xét, lý do chọn và dự đoán kết quả. Ghi trước giúp ta nhớ trung thực mình đã nghĩ gì, để sau này chấm lại không bị kết quả làm lệch.
Vì sao gặp may lại nguy hiểm?
Vì một kết quả tốt có thể dạy ta lặp lại một cách làm ẩu. Người vượt rủi ro nhiều lần mà không sao dễ tin rằng rủi ro không có thật, cho tới lần gặp hậu quả.
