Khi nhận ra một quyết định có vẻ sai, câu cần hỏi không phải "mình đã bỏ vào bao nhiêu" mà là "từ hôm nay trở đi, đi tiếp hay quay đầu thì cái giá nào nhỏ hơn". Nếu hôm nay được chọn lại từ đầu mà mình vẫn chọn đúng con đường này, hãy đi tiếp và chỉnh dần. Nếu không, hãy tính chi phí quay đầu, chốt một mốc, và quay đầu dứt khoát thay vì lưng chừng.
Trước tiên: nó sai thật hay chỉ đang khó?
Nhiều quyết định trông như sai ở tuần thứ hai chỉ vì giai đoạn đầu bao giờ cũng khó. Con mới chuyển lớp học thêm thì khóc mấy buổi đầu. Nhóm mới đổi cách chia việc thì lúng túng một tuần. Người mới tập chạy bộ thì đau chân. Quay đầu ngay lúc đó là bỏ một lựa chọn có thể đúng trước khi nó kịp cho thấy kết quả.
Cũng cần tách hai thứ: quyết định sai và kết quả xấu. Một quyết định được cân nhắc kỹ vẫn có thể gặp xui, chuyện này có bài riêng trong danh mục. Ở đây ta bàn trường hợp có dấu hiệu cho thấy chính con đường đã chọn không dẫn tới chỗ mình muốn, chứ không phải một ngày đen đủi.
| Dấu hiệu "đang khó" | Dấu hiệu "có thể đã sai" |
|---|---|
| Vất vả nhưng mỗi tuần khá hơn một chút | Vất vả và không thấy tiến triển sau thời gian hợp lý |
| Trục trặc đã lường trước từ đầu | Gặp điều mà lúc chọn mình không hề biết |
| Lý do ban đầu vẫn còn nguyên | Lý do ban đầu đã mất (người, hoàn cảnh, mục tiêu đổi) |
| Người trong cuộc thấy chịu được | Người chịu tác động lên tiếng nhiều lần, có lý do cụ thể |
Câu hỏi trung tâm: nếu hôm nay mới chọn, có chọn lại không?
Câu hỏi này cắt bỏ phần đã qua. Tiền đã đóng, công đã bỏ, lời đã hứa đều không lấy lại được dù đi tiếp hay quay đầu. Thứ còn quyết được chỉ là phần phía trước. Khuynh hướng tiếc phần đã bỏ ra nên cố đi tiếp có tên là bẫy chi phí chìm, đã được bàn nhiều ở nơi khác; điều cần nhớ ở đây chỉ là đừng để con số đã chi nằm trong phép tính.
Ví dụ: một gia đình ở Lâm Đồng đã đóng học phí ba tháng cho con học đàn ở một trung tâm xa nhà. Sau một tháng, con đi về mất cả buổi chiều, mệt và không còn muốn tập. Câu hỏi "đã đóng ba tháng rồi" kéo về phía đi tiếp. Câu hỏi "nếu hôm nay mới chọn, có cho con học ở chỗ này không" thì có thể ra câu trả lời khác. Tiền đã đóng là như nhau ở cả hai lối. Có khi trung tâm còn cho bảo lưu hoặc chuyển nhượng, nghĩa là quay đầu rẻ hơn mình tưởng.
Tính chi phí của cả hai lối
Quay đầu không miễn phí. Đi tiếp cũng không. Người quyết đoán đặt cả hai lên bàn trong một lần ngồi, thay vì nghĩ về mỗi bên vào một buổi tối khác nhau.
Chi phí của việc đi tiếp
- Thời gian, tiền, sức lực sẽ còn phải bỏ thêm.
- Những người chịu tác động sẽ còn chịu thêm bao lâu.
- Cơ hội khác đang trôi qua trong lúc mình bám vào con đường này.
Chi phí của việc quay đầu
- Phí huỷ, phí chuyển, phần tiền không hoàn lại.
- Công sắp xếp lại: tìm chỗ mới, báo người liên quan, làm lại giấy tờ.
- Lòng tin: người khác có thể thấy mình chóng thay đổi. Phần này giảm nhiều nếu biết cách nói, bàn ở mục dưới.
Viết mỗi bên ba đến năm dòng. Nếu chênh lệch rõ, chốt luôn. Nếu ngang nhau, nghiêng về lối nào giữ được nhiều lựa chọn cho sau này hơn.
Ba lối chứ không phải hai
Người ta hay nghĩ chỉ có "bỏ" hoặc "theo tới cùng". Thực tế thường có lối thứ ba, và đây hay là lối tốt nhất.
| Lối | Khi nào hợp | Ví dụ |
|---|---|---|
| Đi tiếp, giữ nguyên | Lý do ban đầu còn, trục trặc là chuyện giai đoạn đầu | Con mới vào lớp mới hai tuần, đã có bạn, chỉ còn ngại cô |
| Đi tiếp, chỉnh cách làm | Hướng đúng nhưng cách làm có chỗ hỏng | Giữ lớp học đàn, nhưng đổi sang khung giờ cuối tuần cho đỡ mệt |
| Quay đầu | Hướng sai, lý do ban đầu đã mất, chi phí đi tiếp lớn hơn chi phí quay lại | Chuyển hẳn sang lớp gần nhà, xin bảo lưu phần học phí còn lại |
Một chuyến đi cũng vậy. Cả nhà từ TP.HCM lên Đà Lạt, giữa đường gặp đoạn đèo đang sửa, kẹt hai tiếng. Lối thứ nhất là ngồi chờ. Lối thứ ba là quay về. Lối thứ hai là rẽ vào khu dân cư gần nhất ăn trưa, nghỉ một giấc rồi đi tiếp khi đường thông. Lối giữa thường bị quên vì đầu óc đang căng chỉ thấy hai cực.
Đặt một mốc xem lại, đừng xem lại mỗi ngày
Có hai kiểu sai khi sửa quyết định. Kiểu thứ nhất là bám mãi, không bao giờ nhìn lại. Kiểu thứ hai là nhìn lại mỗi ngày, hôm nay muốn bỏ, mai lại muốn theo, khiến bản thân và người xung quanh kiệt sức.
Cách chữa cả hai là đặt mốc xem lại: một ngày cụ thể, một dấu hiệu cụ thể. "Sau tám buổi học, nếu con vẫn không muốn đi thì đổi lớp." "Nếu tới thứ Sáu chưa có ai nhận phần thiết kế, nhóm sẽ đổi đề tài." Trước mốc đó, không bàn lại, trừ khi có chuyện nghiêm trọng như sức khoẻ, an toàn. Tới mốc, ngồi xuống xem lại thật sự.
Cách đặt điểm dừng ngay từ trước khi bắt đầu một việc được bàn kỹ ở danh mục khung quyết nhanh. Còn khi quyết định đã đang chạy mà chưa có mốc nào, đặt mốc ngay hôm nay vẫn chưa muộn.
Nói với mọi người rằng mình đổi ý
Nhiều người biết rõ mình nên quay đầu nhưng không làm, vì ngại nói. Sợ bị cho là thiếu chính kiến, sợ mất mặt với người đã khuyên can từ đầu. Cái ngại này có thật, nhưng thường nặng hơn trong đầu ta so với thực tế. Một lần đổi ý có lý do rõ ràng ít khi làm mất lòng tin; điều làm mất lòng tin là đổi ý liên tục không giải thích.
Khi báo, có thể đi theo bốn ý ngắn:
- Điều mình đã chọn và vì sao lúc đó chọn vậy. Một câu thôi, không biện hộ dài.
- Điều đã thay đổi hoặc điều mình mới thấy. Cụ thể, kiểm được.
- Quyết định mới và từ khi nào.
- Phần mình sẽ lo để người khác đỡ thiệt. Ai phải làm lại gì, mình gánh phần nào.
Ví dụ trong nhóm học: "Tuần trước mình đề xuất làm đề tài khảo sát chợ vì nghĩ dễ lấy số liệu. Đi thử hai chợ thì người bán không muốn trả lời. Mình đề nghị đổi sang đề tài phân loại rác ở ký túc xá, bắt đầu từ thứ Hai. Phần đề cương mới mình viết lại, các bạn chỉ cần xem và góp ý."
Những trường hợp nên quay đầu ngay, không chờ mốc
- An toàn và sức khoẻ. Đi đường thấy trời chuyển bão, lũ dâng, đường đèo sạt lở: quay lại hoặc dừng nghỉ, không tiếc thời gian đã đi.
- Có người bị tổn thương thật. Một quy định trong nhóm khiến một thành viên bị chế giễu, cô lập.
- Thông tin nền tảng sai. Chọn chỗ thuê vì chủ nói có chỗ để xe, dọn tới mới biết không có.
- Chi phí đi tiếp đang tăng nhanh theo từng ngày, trong khi chi phí quay đầu gần như cố định.
Góc nhìn hôm nay: bài tập ba câu
Nghĩ về một việc bạn đang làm dở mà thỉnh thoảng thấy lấn cấn: một lớp học, một quy định trong nhà, một kế hoạch với bạn bè. Viết ra ba câu:
- Nếu hôm nay mới chọn, mình có chọn lại đúng như vậy không?
- Có lối thứ ba nào, giữ hướng nhưng đổi cách làm?
- Mốc xem lại là ngày nào, dựa vào dấu hiệu gì?
Nếu cả ba câu trả lời đều rõ, việc tiếp theo là làm theo nó và thôi nghĩ về chuyện đó cho tới mốc. Đó là một kiểu quyết đoán ít được nói tới: dứt khoát cả trong việc tạm gác một câu hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một quyết định đã sai?
Hãy xem lý do ban đầu còn đúng không, có tiến triển sau một khoảng thời gian hợp lý không, và mình có gặp thông tin mới mà lúc chọn không biết không. Vất vả nhưng mỗi tuần khá hơn thường là đang khó, không phải đang sai.
Đã bỏ nhiều công sức thì có nên đi tiếp không?
Công sức đã bỏ không lấy lại được dù đi tiếp hay quay đầu, nên không nên là lý do chính. Câu hỏi nên dùng là: nếu hôm nay mới chọn, mình có chọn con đường này không, và từ nay trở đi lối nào tốn ít hơn.
Đổi ý có phải là thiếu quyết đoán không?
Không. Đổi ý khi có dữ kiện mới và có lý do rõ là một quyết định dứt khoát khác. Thiếu quyết đoán là đổi tới đổi lui không có mốc, không có lý do, hoặc biết nên đổi mà không dám nói.
Có cách nào không phải chọn giữa bỏ và theo tới cùng?
Thường có lối thứ ba: giữ hướng đi nhưng chỉnh cách làm, như đổi giờ, đổi người phụ trách, thu hẹp phạm vi. Lối này hay bị quên khi đang căng thẳng nên nên chủ động tìm.
Bao lâu thì nên xem lại một quyết định?
Không có con số chung. Nên đặt trước một mốc cụ thể như số buổi, số tuần hoặc một dấu hiệu rõ ràng, và không bàn lại trước mốc đó trừ khi có chuyện về an toàn, sức khoẻ hay có người bị tổn thương.
Nên nói thế nào khi muốn rút lại quyết định trước mọi người?
Nói ngắn bốn ý: lúc đó mình chọn gì và vì sao, điều gì đã thay đổi, quyết định mới là gì, và mình sẽ lo phần nào để người khác đỡ thiệt. Lời nói rõ ràng giữ lòng tin tốt hơn im lặng hay biện hộ dài.
