Tiêu chí bỏ cuộc định sẵn là những điều kiện mình viết ra trước khi bắt đầu một việc, nói rõ: nếu tới mốc này mà kết quả như thế này, mình sẽ dừng hoặc xem xét lại. Nó giúp tránh cảnh làm mãi một việc không còn đáng làm chỉ vì đã lỡ bỏ công sức. Quyết định dừng được làm lúc đầu óc còn tỉnh, chứ không phải giữa lúc đang tiếc và đang hy vọng.
Vì sao phải định điểm dừng từ trước
Lúc bắt đầu một việc, ta nhìn nó khá khách quan: đây là mục tiêu, đây là công sức mình sẵn lòng bỏ ra. Đi được nửa đường, mọi thứ khác đi. Ba lực kéo cùng lúc:
- Tiếc công đã bỏ ra. "Đã học ba tháng rồi, bỏ thì phí." Hiện tượng này được bàn kỹ dưới tên chi phí chìm ở wiki khác về thiên kiến; ở đây chỉ cần biết nó mạnh hơn ta nghĩ.
- Hy vọng mơ hồ. "Chắc tháng sau sẽ khá hơn." Không có mốc cụ thể thì "tháng sau" có thể kéo dài mãi.
- Ngại bị coi là bỏ cuộc. Trong tiếng Việt, "bỏ dở giữa chừng" mang nghĩa xấu. Nhiều người tiếp tục không vì tin vào việc đang làm mà vì ngại lời người khác.
Định sẵn điểm dừng không có nghĩa là định sẵn sẽ bỏ. Nó có nghĩa là định sẵn lúc nào phải quyết lại một cách nghiêm túc. Không có mốc ấy, việc dừng hay đi tiếp sẽ do quán tính quyết, không phải do mình.
"Dây báo" trong sách Decisive
Trong cuốn Decisive (2013), Chip và Dan Heath gọi những mốc này là tripwire — dây báo, giống sợi dây căng ngang lối đi, chạm vào thì chuông kêu. Hai tác giả lập luận rằng con người thường chạy theo "chế độ tự động" khi đã bắt đầu một việc; dây báo kéo ta ra khỏi chế độ ấy đúng lúc cần. Dây báo có thể là một ngày trên lịch, một con số, hoặc một dấu hiệu khác thường. Ví dụ nổi tiếng nhất trong sách là chuyện kẹo màu nâu trong hợp đồng của một ban nhạc, đã kể ở bài về khung WRAP trong danh mục này.
Dân leo núi cao có một thói quen cùng tinh thần: định sẵn "giờ quay đầu". Nếu tới giờ đó mà chưa lên tới đỉnh, cả đoàn quay xuống, dù đỉnh núi trông đã rất gần. Lý do là quyết định ở độ cao, khi mệt và thiếu ôxy, kém hẳn quyết định ở trại dưới. Người ta quyết từ dưới để bảo vệ mình khỏi chính mình ở trên.
Ba loại tiêu chí dừng
| Loại | Dạng câu | Ví dụ | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Theo thời gian | Tới ngày X mà chưa đạt Y thì xem lại | Tự học đàn guitar: hết ba tháng mà chưa đệm trọn được một bài quen thì đổi cách học, tìm thầy | Việc học, tập luyện, thử một cách làm mới |
| Theo công sức, chi phí | Bỏ ra quá X mà chưa có Y thì dừng | Sửa chiếc xe máy cũ: tổng tiền sửa vượt một nửa giá một chiếc tương tự thì thôi không sửa tiếp | Sửa chữa, mua sắm vật dụng, dự án cá nhân |
| Theo dấu hiệu | Nếu thấy hiện tượng Z thì dừng ngay để xem | Một nhóm đi bộ đường dài ở Lào Cai: nếu trời chuyển mây đen trước buổi trưa thì quay về điểm nghỉ | Hoạt động có rủi ro, việc phụ thuộc thời tiết, sức khoẻ |
Có thể kết hợp nhiều loại. Một người mở bán món chè online thử nghiệm có thể đặt: "Thử trong sáu tuần, hoặc tới khi đã bỏ ra một khoản bằng hai tháng tiền làm thêm, cái nào tới trước. Nếu tới mốc đó mà mỗi tuần chưa có đủ hai mươi đơn từ khách quay lại, mình dừng bán."
Đặt tiêu chí thế nào cho dùng được
- Viết ra, đừng chỉ nghĩ. Tiêu chí trong đầu sẽ bị nắn lại khi tới gần mốc: "ba tháng" thành "khoảng ba tháng", rồi "cũng gần ba tháng". Viết ra giấy, ghi ngày.
- Đo bằng thứ thấy được. "Khi thấy không hợp" là không dùng được. "Khi trong bốn buổi liền không ai trong lớp hỏi gì" mới là thứ nhìn thấy.
- Nói cho một người khác. Một người bạn, người nhà biết tiêu chí của mình sẽ là người nhắc khi tới mốc. Họ không bị cuốn vào cảm giác tiếc như mình.
- Đặt nhắc lịch. Mốc thời gian không ai nhắc thì dễ trôi qua. Một dòng nhắc trên điện thoại vào đúng ngày là đủ.
- Ghi luôn việc sẽ làm khi tới mốc. "Dừng rồi làm gì" phải rõ, nếu không ta sẽ tiếp tục chỉ vì không có gì khác để làm.
Tới mốc rồi thì làm gì
Đây là chỗ nhiều người hiểu nhầm. Tới điểm dừng không có nghĩa là tự động bỏ. Nó có nghĩa là phải trả lời lại câu hỏi từ đầu, như thể mình chưa bỏ công sức gì: "Nếu hôm nay mới bắt đầu, biết những gì mình đang biết, mình có chọn làm việc này không?"
- Nếu câu trả lời là có, đi tiếp, và đặt một mốc mới. Đi tiếp như vậy là đi tiếp có chủ đích, không còn là quán tính.
- Nếu câu trả lời là không, dừng. Công sức đã bỏ không mất trắng: nó đã mua cho mình thông tin để biết việc này không hợp.
- Nếu chưa trả lời được, đổi một yếu tố (cách làm, người hướng dẫn, quy mô) rồi đặt một mốc ngắn hơn mốc đầu.
Câu hỏi trên có tác dụng tách quyết định khỏi những gì đã qua. Những gì đã bỏ ra không lấy lại được dù đi tiếp hay dừng, nên nó không nên là lý do cho bên nào.
Khi nào không nên dùng tiêu chí dừng cứng
Có những việc mà giai đoạn đầu chắc chắn khó và kết quả đến chậm: học một ngoại ngữ, tập một nhạc cụ, rèn sức bền. Đặt mốc quá ngắn cho những việc như vậy sẽ khiến mình bỏ đúng lúc sắp vượt qua đoạn khó. Cách xử lý:
- Hỏi người đi trước giai đoạn khó thường kéo dài bao lâu, rồi đặt mốc sau giai đoạn đó.
- Đo tiến bộ thay vì đo kết quả cuối. Học tiếng Anh sáu tuần chưa nói trôi chảy là bình thường; sáu tuần mà vẫn chưa nghe ra được thêm từ nào thì đáng xem lại cách học.
- Phân biệt mệt với hết đường. Mệt thì nghỉ một ngày; hết đường là khi dấu hiệu tiến bộ không còn dù đã đổi cách làm.
Với các cam kết với người khác — nhận lời giúp một việc, tham gia một nhóm — tiêu chí dừng nên được nói ra từ đầu. "Mình tham gia đội văn nghệ tới hết đợt diễn tháng 12, sau đó xem lại" là công bằng với cả nhóm hơn là lặng lẽ rút giữa chừng.
Góc nhìn hôm nay: một tờ giấy trước việc tiếp theo
Trước khi bắt đầu việc mới trong tháng này — một khoá học, một kế hoạch tập, một dự án nhỏ — dành năm phút điền ba dòng:
Mình sẽ xem lại vào ngày: … / Nếu tới lúc đó chưa thấy: … / thì mình sẽ: …
Chụp ảnh tờ giấy, gửi cho một người bạn. Đến ngày đó, đọc lại và trả lời câu hỏi "nếu hôm nay mới bắt đầu, mình có chọn việc này không". Lần đầu làm, nhiều người ngạc nhiên vì thấy dừng một việc đúng hẹn nhẹ nhõm hơn nhiều so với kéo dài nó trong mơ hồ.
Câu hỏi thường gặp
Tiêu chí bỏ cuộc định sẵn là gì?
Đó là điều kiện viết ra trước khi bắt đầu một việc, nói rõ tới mốc nào, với kết quả ra sao thì mình sẽ dừng hoặc xem xét lại. Nó giúp quyết định dừng được làm lúc tỉnh táo, không phải lúc đang tiếc công.
Tripwire (dây báo) trong ra quyết định là gì?
Đó là khái niệm trong sách Decisive của Chip và Dan Heath: một mốc định sẵn, như một ngày, một con số hay một dấu hiệu, khiến mình phải dừng chế độ tự động và quyết lại. Giống sợi dây căng ngang lối đi, chạm vào thì chuông kêu.
Tới điểm dừng có bắt buộc phải bỏ không?
Không. Tới điểm dừng là lúc phải quyết lại một cách nghiêm túc. Câu hỏi nên dùng là: nếu hôm nay mới bắt đầu, biết những gì đang biết, mình có chọn làm việc này không.
Làm sao để không bỏ cuộc quá sớm?
Với việc có giai đoạn đầu chắc chắn khó như học ngoại ngữ, nhạc cụ, hãy hỏi người đi trước giai đoạn đó kéo dài bao lâu rồi đặt mốc sau nó, và đo tiến bộ thay vì đo kết quả cuối cùng.
Giờ quay đầu khi leo núi là gì?
Đó là giờ định sẵn mà nếu tới lúc đó chưa lên tới đỉnh, cả đoàn sẽ quay xuống. Quyết định được đưa ra ở dưới thấp, khi còn tỉnh táo, để tránh phải quyết lúc đã mệt và dễ liều trên cao.
