Chần chừ quyết định là chưa chọn được hướng đi; trì hoãn công việc là đã biết phải làm gì nhưng cứ để sau. Một bên kẹt ở chỗ "chọn cái nào", bên kia kẹt ở chỗ "bắt tay vào làm". Hai thứ hay đi cùng nhau và hay bị gọi chung là "lười", nhưng cách gỡ khác hẳn — dùng nhầm thuốc thì bệnh không bớt.
Hai kiểu kẹt, nhìn từ bên ngoài giống hệt nhau
Hai bạn sinh viên cùng chưa viết dòng nào cho bài tiểu luận, hạn nộp còn năm ngày. Nhìn bên ngoài, cả hai đều đang lướt điện thoại.
- Bạn thứ nhất chưa chọn được đề tài: phân vân giữa ba hướng, hướng nào cũng có cái hay, cái dở. Bạn ấy không viết được vì không biết viết về cái gì.
- Bạn thứ hai đã chọn đề tài từ tuần trước, đã có dàn ý. Bạn ấy biết rõ phải ngồi xuống viết phần mở đầu, nhưng cứ thấy ngại, để tối, rồi để mai.
Bạn thứ nhất đang chần chừ quyết định. Bạn thứ hai đang trì hoãn công việc. Bảo bạn thứ nhất "ngồi vào viết năm phút đi" chẳng giúp được gì, vì ngồi vào cũng không biết viết gì. Bảo bạn thứ hai "liệt kê ưu nhược các hướng" càng làm bạn ấy có thêm cớ để chưa viết.
Giới nghiên cứu phân biệt thế nào
Trong tâm lý học, hai hiện tượng này được đo bằng những thang khác nhau. Các nhà nghiên cứu về trì hoãn như Joseph Ferrari dùng cụm "trì hoãn quyết định" (decisional procrastination) cho việc hoãn đưa ra lựa chọn, tách với "trì hoãn hành vi" — hoãn làm những việc đã định. Từ cuối thập niên 1970, Irving Janis và Leon Mann, trong sách Decision Making (1977), đã mô tả việc lảng tránh quyết định như một cách đối phó khi người ta thấy mọi phương án đều có rủi ro mà lại không tin mình tìm được phương án tốt hơn: dời lại, đẩy cho người khác, hoặc tự thuyết phục rằng chuyện chẳng quan trọng.
Về trì hoãn công việc, bài tổng quan của Piers Steel trên tạp chí Psychological Bulletin (2007) gom kết quả của rất nhiều nghiên cứu trước đó và cho thấy việc càng khó chịu, phần thưởng càng xa, người ta càng dễ hoãn. Hai kiểu trì hoãn này có liên quan với nhau nhưng không phải là một: trong đời thường dễ gặp người rất dứt khoát khi chọn mà lại hay hoãn làm, và ngược lại.
Điều mang về không phải là các con số, mà là lời nhắc: "không làm" có ít nhất hai nguồn, và phải biết mình đang ở nguồn nào.
Bảng so sánh: chần chừ quyết định và trì hoãn công việc
| Chần chừ quyết định | Trì hoãn công việc | |
|---|---|---|
| Câu hỏi đang kẹt | "Chọn cái nào?" | "Bao giờ làm?" |
| Câu hay tự nói | "Để mình nghĩ thêm", "chưa chắc" | "Lát nữa", "mai làm luôn" |
| Cảm giác chính | Phân vân, sợ chọn sai, sợ mất | Ngại, chán, nặng nề khi nghĩ tới việc |
| Đang làm gì thay vào | Tìm thêm thông tin, hỏi thêm người | Làm việc khác dễ chịu hơn, kể cả việc nhà |
| Dấu hiệu nhận biết | Không nói được bước tiếp theo là gì | Nói được bước tiếp theo nhưng không làm |
| Cách gỡ chính | Hạn chót chốt, phương án mặc định, thu hẹp lựa chọn | Chia nhỏ, bắt đầu thật ngắn, dọn chỗ làm |
Phép thử một câu: "Bước tiếp theo là gì?"
Khi thấy mình đang để một việc nằm im, hỏi: "Nếu bây giờ phải làm, cụ thể mình sẽ làm động tác gì đầu tiên?"
- Trả lời được ngay, kiểu "mở file, viết đoạn mở đầu ba câu", "gọi cho chủ nhà hỏi giá điện" — đây là trì hoãn công việc. Việc cần làm đã rõ, chỉ là chưa làm.
- Trả lời kiểu "thì… còn tuỳ, chưa biết nên theo hướng nào" — đây là chần chừ quyết định. Còn một lựa chọn chưa chốt chắn ngay trước bước đầu tiên.
Phép thử này hay làm lộ ra một điều bất ngờ: rất nhiều việc ta tưởng mình đang "lười làm" thật ra đang kẹt một quyết định nhỏ giấu bên trong. Dọn tủ quần áo mãi không xong vì chưa quyết bỏ hay giữ mấy món kỷ niệm. Không gửi email cho thầy vì chưa quyết xin gia hạn hay nộp bản chưa hoàn chỉnh. Không gọi điện cho người bạn cũ vì chưa quyết có nhắc lại chuyện hai đứa giận nhau hay không.
Khi hai thứ đan vào nhau
Quyết định giấu trong việc
Như các ví dụ trên, một việc bị hoãn có thể đang chứa một lựa chọn chưa chốt. Cách gỡ: tách quyết định ra thành một bước riêng, có hạn riêng. "Tối nay 20 giờ quyết giữ hay bỏ ba thùng đồ cũ. Sáng mai dọn." Khi quyết định đã xong, việc thường trôi nhanh hơn hẳn.
Trì hoãn đội lốt cân nhắc
Chiều ngược lại cũng có: việc đã quyết rồi, nhưng vì ngại làm nên ta "mở lại" quyết định để có cớ chưa bắt tay. Người đã chọn xong phòng tập gần nhà, tới ngày đi tập lại thấy "hay là xem thêm phòng kia, nghe nói có máy mới". Dấu hiệu: quyết định cũ bị đem ra xem lại đúng vào lúc phải bắt đầu làm, và không có thông tin mới nào xuất hiện. Lúc đó, câu trả lời là giữ quyết định cũ và làm bước nhỏ nhất ngay.
Vòng xoáy hai chiều
Trì hoãn làm việc khiến thời gian còn ít, thời gian ít khiến quyết định nào cũng thấy rủi ro hơn, và quyết định rủi ro hơn lại khiến ta muốn dời. Đứng ngoài thấy một người "cứ để nước tới chân mới nhảy"; bên trong là hai cái kẹt nối đuôi. Gỡ một đầu thì đầu kia cũng lỏng ra.
Chuyện suy nghĩ quá nhiều tới mức đứng hình (phân tích tê liệt) là một biến thể khác mà wiki suy nghĩ của hệ đã viết riêng; ở đây ta chỉ cần tách rõ hai câu hỏi "chọn gì" và "bao giờ làm".
Gỡ đúng chỗ: hai bộ dụng cụ
Với chần chừ quyết định
- Viết câu hỏi cần quyết thành một dòng. "Đề tài: hướng A, B hay C?"
- Đặt giờ chốt và phương án mặc định. "Tối mai 21 giờ chưa chọn được thì làm hướng A." Bài "Tự đặt hạn chót" trong danh mục này có cách làm chi tiết.
- Kiểm xem đang chờ thông tin gì. Nếu biết thêm cũng không đổi được lựa chọn, thôi chờ (xem bài "Chờ thêm thông tin mãi").
- Thu hẹp còn hai phương án, rồi so trên ba tiêu chí mình coi trọng nhất.
Với trì hoãn công việc
- Viết bước đầu tiên thật cụ thể, cụ thể tới mức làm được trong mười phút.
- Hẹn giờ ngắn. "Chỉ làm 15 phút rồi muốn nghỉ thì nghỉ." Khởi động thường là phần khó nhất; khi đã ngồi vào, nhiều người làm tiếp được.
- Dọn đường. Để sẵn sách vở trên bàn, cất điện thoại sang phòng khác, mở sẵn file trước khi đi ngủ.
- Gắn việc vào một thời điểm cố định: "Ăn tối xong, rửa bát xong là ngồi vào bàn."
Quy tắc ngắn: "Chưa biết chọn gì thì đặt giờ chốt. Biết rồi mà chưa làm thì làm mười phút."
Ví dụ: tờ đơn xin chuyển lớp của Tuấn
Tuấn, học sinh lớp 11 ở Nghệ An, muốn xin chuyển từ lớp học buổi chiều sang lớp buổi sáng để có thời gian phụ bố mẹ bán hàng. Ba tuần trôi qua, tờ đơn vẫn chưa viết. Tuấn tự trách mình lười.
Hỏi "bước tiếp theo là gì", Tuấn nhận ra mình không kẹt ở việc viết đơn — viết đơn chỉ mất mười phút. Tuấn kẹt ở một quyết định chưa chốt: chuyển sang lớp sáng thì phải xa nhóm bạn thân, lại phải học với thầy chủ nhiệm khác. Tuấn đặt hạn: tối thứ Sáu quyết, nói chuyện với mẹ trước đó, mặc định là chuyển nếu vẫn phân vân, vì lý do phụ giúp gia đình nặng hơn. Thứ Sáu, Tuấn quyết chuyển. Thứ Hai, tờ đơn nằm trên bàn thầy hiệu trưởng.
Ba tuần kẹt không phải vì lười. Chữa "lười" bằng cách tự ép ngồi viết đơn sẽ chẳng ra gì, vì ngồi vào là lại nghĩ tới nhóm bạn.
Góc nhìn hôm nay: bớt tự trách, gọi đúng tên
Người Việt hay gom mọi chuyện chưa làm vào một chữ "lười", rồi tự trách hoặc trách nhau. Gọi đúng tên giúp ta bớt tự trách và chọn đúng cách gỡ. Thử làm tuần này: viết ra ba việc mình đang để nằm im, và với mỗi việc, trả lời câu "bước tiếp theo là gì". Việc nào trả lời được thì làm mười phút ngay hôm nay. Việc nào không trả lời được thì ghi quyết định đang kẹt và một giờ chốt.
Nếu trì hoãn hay chần chừ đã kéo dài nhiều tháng, ảnh hưởng tới việc học, việc làm, giấc ngủ, đi kèm cảm giác buồn chán hay lo âu thường xuyên, thì vấn đề có thể không nằm ở cách sắp xếp. Bài cuối của danh mục này bàn khi nào nên gặp chuyên gia tâm lý.
Câu hỏi thường gặp
Chần chừ quyết định và trì hoãn công việc khác nhau thế nào?
Chần chừ quyết định là chưa chọn được giữa các phương án, kẹt ở câu "chọn cái nào". Trì hoãn công việc là đã biết phải làm gì nhưng cứ để sau, kẹt ở câu "bao giờ làm". Hai thứ hay đi cùng nhau nhưng cần cách gỡ khác nhau.
Làm sao biết mình đang trì hoãn hay đang do dự?
Hỏi: nếu phải làm ngay, động tác đầu tiên là gì? Trả lời được cụ thể thì đó là trì hoãn công việc. Nếu câu trả lời là "còn tuỳ, chưa biết theo hướng nào" thì đang có một quyết định chưa chốt.
Trì hoãn quyết định (decisional procrastination) là gì?
Là thuật ngữ trong nghiên cứu tâm lý về việc hoãn đưa ra lựa chọn, tách với trì hoãn hành vi là hoãn làm những việc đã định. Hai kiểu có liên quan nhưng không trùng nhau: có người dứt khoát khi chọn mà vẫn hay hoãn làm.
Vì sao có việc mãi không làm dù không khó?
Thường vì bên trong việc đó có một quyết định nhỏ chưa chốt, như giữ hay bỏ, nói hay không nói. Tách quyết định ra thành một bước riêng có hạn chót, chốt xong thì việc thường trôi nhanh hơn.
Trì hoãn kéo dài có phải là bệnh không?
Trì hoãn tự nó không phải là bệnh, ai cũng có lúc gặp. Nhưng nếu kéo dài nhiều tháng, làm hỏng việc học, việc làm, đi kèm buồn chán, lo âu hay mất ngủ, nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ để được đánh giá.
