Từ năm 1964 đến 1968, hai ngôi đền Abu Simbel do pharaoh Ramesses II cho tạc vào vách đá bên sông Nile hơn 3.200 năm trước đã được cắt thành hơn một nghìn khối, chuyển lên cao khoảng 65 mét và lùi vào trong khoảng 200 mét, rồi ráp lại y nguyên. Lý do: đập cao Aswan sẽ tạo ra hồ Nasser và nhấn chìm vị trí cũ. Phương án cắt khối được chọn năm 1963, sau khi ít nhất ba phương án khác bị loại vì quá đắt, quá rủi ro hoặc không cứu được đền thật sự.
Câu chuyện Abu Simbel thường được kể như một kỳ công kỹ thuật. Ở đây ta nhìn nó như một quyết định: nhiều bên, thời gian có hạn vì nước đang dâng, và không phương án nào hoàn hảo.
Đồng hồ đếm ngược là mực nước
Ai Cập bắt đầu xây đập cao Aswan năm 1960. Đập sẽ giúp kiểm soát lũ, tích nước tưới tiêu và phát điện, nhưng hồ chứa phía sau nó sẽ trải dài hàng trăm cây số về phía nam, phủ lên cả vùng Nubia cổ, nơi có hàng chục đền đài và di chỉ. Ngày 8/3/1960, UNESCO phát lời kêu gọi quốc tế cứu các di tích Nubia, mở đầu một chiến dịch kéo dài hai thập niên.
Abu Simbel là trường hợp khó nhất. Đền lớn không phải toà nhà xây bằng gạch đá mà là một quả núi sa thạch được khoét vào: mặt tiền với bốn tượng ngồi cao khoảng 20 mét, bên trong là các gian nối nhau sâu khoảng 60 mét vào lòng núi. Đền nhỏ bên cạnh dành cho nữ thần Hathor và hoàng hậu Nefertari. Không thể "nhấc" chúng lên như nhấc một ngôi nhà.
Và có một hạn chót không thể thương lượng: nước sẽ dâng theo tiến độ xây đập, không chờ ai họp xong.
Bốn phương án đã được đề xuất
| Phương án | Ý tưởng | Vì sao bị loại hoặc được chọn |
|---|---|---|
| Đê bao quanh đền | Xây một con đê lớn bao lấy hai ngôi đền, bơm nước thấm ra liên tục | Chi phí xây rất lớn, và đền sẽ phụ thuộc vào máy bơm mãi mãi; một sự cố là mất tất cả |
| Để đền dưới nước, xem qua hành lang kính | Giữ đền tại chỗ trong một khoang nước sạch, khách nhìn qua ô kính từ hành lang ngầm | Không giải quyết được việc đá bị nước ngấm lâu dài; ý tưởng gây chú ý nhưng thiếu khả thi |
| Cắt nguyên khối, nâng bằng kích thuỷ lực | Tách cả quả núi chứa đền thành một khối khổng lồ, dùng hàng trăm kích nâng dần lên | Giữ đền nguyên vẹn nhất, nhưng chi phí quá cao, không gom đủ kinh phí |
| Cắt thành khối nhỏ, chuyển lên cao, ráp lại | Cưa đền thành hơn một nghìn khối, đánh số, dựng lại trên một quả núi nhân tạo | Rẻ hơn, kỹ thuật làm được; đánh đổi là đền bị cắt rời rồi ghép. Được chọn năm 1963 |
Phương án nâng bằng kích từng được ưu tiên trong giai đoạn đầu, nhưng khi tính ra kinh phí và không vận động đủ tiền, các bên phải quay lại bàn. Phương án cuối cùng do một công ty tư vấn kỹ thuật Thuỵ Điển đề xuất. Điều đáng chú ý là quyết định đúng không đến ngay từ đầu: nó đến sau khi một phương án tưởng đã chốt bị bỏ.
Cân nhắc đằng sau lựa chọn cuối
Thời gian quyết định thay cho sự hoàn hảo
Mỗi tháng tranh luận là mỗi tháng nước dâng gần hơn. Khi công trình khởi công năm 1964, người ta phải đắp một con đê tạm trước mặt đền để giữ nước lại trong lúc thi công. Một phương án tốt hơn nhưng không kịp thì không còn là phương án.
Thứ gì không được phép mất
Các kỹ sư và nhà khảo cổ thống nhất được điều cốt lõi phải giữ: mặt tiền, các tượng, phù điêu trong gian thờ, và hướng của đền so với Mặt Trời. Những thứ khác (phần lõi đá phía sau, vị trí tuyệt đối) có thể hy sinh. Khi biết rõ điều gì không thể mất, ta mới chấp nhận được việc mất những thứ còn lại.
Chia rủi ro thành từng khối
Một khối khổng lồ nâng bằng kích là một rủi ro duy nhất rất lớn. Một nghìn khối nhỏ là một nghìn rủi ro nhỏ, mỗi khối hỏng có thể xử lý riêng. Đây là cách tư duy dùng được ở rất nhiều nơi: thay vì một bước nhảy lớn, chia thành những bước có thể kiểm tra.
Bốn năm thi công
- 1964: Khởi công, đắp đê tạm, đổ cát che mặt tiền để bảo vệ khi cưa.
- 1965–1966: Cắt đền thành các khối, phần lớn nặng khoảng 20 tấn, khối nặng nhất tới khoảng 30 tấn. Những đường cắt qua mặt tượng và phù điêu được làm bằng cưa tay để giữ chi tiết; đá được gia cố bằng nhựa trước khi nhấc.
- 1966–1967: Dựng lại từng khối theo số đánh dấu ở vị trí mới, bên trên là hai mái vòm bê tông lớn đắp đất đá thành núi nhân tạo, nhìn từ ngoài giống quả núi cũ.
- 22/9/1968: Lễ hoàn thành. Tổng chi phí khoảng 40 triệu đô-la Mỹ theo giá thời đó, đóng góp từ nhiều quốc gia và từ Ai Cập.
Hệ quả: được gì, mất gì
Hai ngôi đền được cứu và nay là một trong những điểm tham quan nổi tiếng nhất Ai Cập. Hiện tượng Mặt Trời chiếu sâu vào gian thờ trong cùng, rọi lên các tượng thần hai lần mỗi năm (khoảng ngày 22/2 và 22/10), vẫn diễn ra ở vị trí mới. Người ta thường nói thời điểm ấy lệch khoảng một ngày so với trước khi dời. Còn những giải thích kiểu "đó là ngày sinh, ngày lên ngôi của Ramesses II" là phỏng đoán phổ biến, chưa có văn bản cổ xác nhận.
Nhưng chiến dịch Nubia cũng có cái giá ít được nói tới. Hàng chục nghìn người Nubia ở Ai Cập và Sudan phải rời bỏ làng mạc, thị trấn Wadi Halfa của Sudan chìm dưới hồ. Nhiều di chỉ nhỏ hơn không cứu được. Câu chuyện "cứu đền" là câu chuyện thật, nhưng không phải câu chuyện duy nhất của dòng sông ấy.
Chiến dịch còn để lại một di sản thể chế: năm 1972, UNESCO thông qua Công ước về Bảo vệ Di sản Văn hoá và Thiên nhiên Thế giới, nền tảng của danh sách Di sản Thế giới hiện nay. Năm 1979, các di tích Nubia từ Abu Simbel tới Philae được ghi vào danh sách này. Việt Nam cũng có nhiều di sản trong danh sách ấy, từ Vịnh Hạ Long (Quảng Ninh) tới Phố cổ Hội An (TP Đà Nẵng).
Mang về điều gì
Trong các quyết định có hạn chót cứng, ba câu hỏi của dự án Abu Simbel dùng được ở bất cứ đâu:
- Thứ gì tuyệt đối không được mất? Gọi tên nó rõ ràng trước khi bàn phương án.
- Phương án nào kịp? Loại ngay những phương án tốt nhưng không xong trước hạn.
- Có chia nhỏ rủi ro được không? Một nghìn bước có thể kiểm tra thường an toàn hơn một bước nhảy lớn.
Áp dụng thử: lần tới chuyển nhà hay dọn phòng trọ với thời gian gấp, hãy làm như đội Abu Simbel. Viết ra ba thứ không được mất (giấy tờ, ảnh gia đình, đồ thờ), đóng gói riêng và tự mang. Những thứ còn lại chia thùng, đánh số, ghi rõ thùng nào thuộc phòng nào. Ráp lại ở nơi mới sẽ nhanh hơn nhiều.
Góc nhìn hôm nay: đến xem và đọc thêm
Abu Simbel nằm ở cực nam Ai Cập, gần biên giới Sudan. Khách thường đi từ Aswan bằng đường bộ hoặc máy bay. Đến nơi, có thể vào phía sau quả núi nhân tạo để thấy một phần cấu trúc mái vòm bê tông. Ngày 22/2 và 22/10 là lúc đông khách nhất vì ai cũng muốn xem ánh nắng rọi vào gian thờ.
Ở các nước góp tiền cho chiến dịch Nubia còn có những ngôi đền nhỏ được Ai Cập tặng lại: đền Dendur trong Bảo tàng Metropolitan ở New York, đền Debod giữa một công viên ở Madrid. UNESCO lưu trữ nhiều tài liệu và ảnh về chiến dịch trên trang web của mình; đó là nguồn nên xem trước khi đọc các bài viết phổ biến, vốn hay làm tròn hoặc phóng đại con số.
Câu hỏi thường gặp
Đền Abu Simbel được di dời năm nào?
Công trình di dời bắt đầu năm 1964 và hoàn thành năm 1968, lễ khánh thành tổ chức ngày 22/9/1968. Hai ngôi đền được cắt thành hơn một nghìn khối, chuyển lên cao khoảng 65 mét và lùi vào trong khoảng 200 mét so với vị trí cũ.
Vì sao phải di dời đền Abu Simbel?
Vì đập cao Aswan, khởi công năm 1960, tạo ra hồ Nasser sẽ nhấn chìm vị trí cũ của đền bên bờ sông Nile. UNESCO phát động chiến dịch quốc tế cứu các di tích Nubia từ ngày 8/3/1960.
Có những phương án nào để cứu Abu Simbel?
Các phương án được đề xuất gồm xây đê bao quanh đền, để đền dưới nước và xem qua hành lang kính, cắt nguyên khối rồi nâng bằng kích thuỷ lực, và cắt thành khối nhỏ để dựng lại trên cao. Phương án cuối được chọn năm 1963 vì kịp thời gian và chi phí chấp nhận được.
Hiện tượng mặt trời chiếu vào đền Abu Simbel là gì?
Khoảng ngày 22/2 và 22/10 hằng năm, ánh nắng sớm chiếu sâu qua cửa đền lớn, rọi lên các tượng trong gian thờ trong cùng. Hiện tượng vẫn diễn ra sau khi di dời, người ta thường nói thời điểm lệch khoảng một ngày so với trước.
Di dời Abu Simbel tốn bao nhiêu tiền?
Khoảng 40 triệu đô-la Mỹ theo giá thập niên 1960, do Ai Cập và nhiều quốc gia cùng đóng góp qua chiến dịch của UNESCO.
