Jonas Salk không đăng ký bằng sáng chế cho vắc-xin bại liệt bất hoạt mà ông phát triển, được công bố là an toàn và hiệu quả ngày 12/4/1955. Tối hôm đó, khi nhà báo Edward R. Murrow hỏi ai sở hữu bằng sáng chế, Salk trả lời rằng nó thuộc về mọi người, rằng không có bằng sáng chế nào, và hỏi lại "bạn có thể cấp bằng sáng chế cho Mặt Trời được không?". Nhưng hồ sơ cho thấy câu chuyện phức tạp hơn một khoảnh khắc hào hiệp: luật sư của tổ chức tài trợ đã xem xét và đánh giá vắc-xin khó được cấp bằng.
Bài này kể lại khoảnh khắc ấy như một quyết định thật, với những phương án có trên bàn, những gì đã được cân nhắc và hệ quả đi kèm, kể cả phần ít người nhắc.
Bối cảnh: một căn bệnh ai cũng sợ
Đầu thập niên 1950, bại liệt là nỗi ám ảnh mùa hè ở Mỹ. Năm 1952 nước này ghi nhận hơn 50.000 ca, nhiều trẻ bị liệt suốt đời, một số phải thở bằng "phổi sắt". Hồ bơi đóng cửa, cha mẹ không cho con ra chỗ đông người.
Tiền nghiên cứu vắc-xin không đến từ nhà nước hay công ty dược mà chủ yếu từ Quỹ Quốc gia về Bại liệt Trẻ em (National Foundation for Infantile Paralysis), tổ chức nổi tiếng với chiến dịch quyên góp March of Dimes: hàng triệu người Mỹ gửi những đồng mười xu. Phòng thí nghiệm của Salk ở Đại học Pittsburgh nhận tiền từ quỹ này.
Năm 1954, quỹ tổ chức thử nghiệm thực địa lớn chưa từng có, với khoảng 1,8 triệu học sinh tham gia, một phần theo thiết kế có nhóm dùng giả dược. Nhóm của Thomas Francis Jr. ở Đại học Michigan đánh giá kết quả một cách độc lập. Ngày 12/4/1955, báo cáo của Francis kết luận vắc-xin an toàn và hiệu quả.
Khoảnh khắc trên truyền hình
Ngay tối hôm đó, Salk xuất hiện trong chương trình See It Now của đài CBS. Murrow hỏi ai sở hữu bằng sáng chế vắc-xin. Câu trả lời của Salk được ghi lại và trở thành một trong những câu nói nổi tiếng nhất trong lịch sử y học: đại ý là bằng sáng chế thuộc về người dân, rằng không có bằng sáng chế nào cả, rồi hỏi ngược lại: "Could you patent the sun?" — bạn có thể cấp bằng sáng chế cho Mặt Trời không?
Câu nói này có nguồn rõ ràng, khác hẳn nhiều câu nói nổi tiếng khác chỉ được truyền miệng. Vấn đề nằm ở cách người ta kể lại nó: như thể Salk đứng trước một khoản tiền khổng lồ và gạt đi chỉ bằng một câu.
Phương án thật sự có trên bàn
Nhà sử học Jane S. Smith, trong cuốn Patenting the Sun (1990), kể rằng trước đó luật sư của Quỹ đã xem xét khả năng xin bằng sáng chế cho vắc-xin. Kết luận của họ: khó được cấp, vì phương pháp của Salk dựa nhiều vào những kỹ thuật đã công bố trước, như cách nuôi virus bại liệt trong mô của nhóm John Enders, Thomas Weller và Frederick Robbins (công bố năm 1949, được giải Nobel năm 1954).
| Phương án | Ai có quyền chọn | Vướng ở đâu |
|---|---|---|
| Xin bằng sáng chế đứng tên Salk hoặc trường | Salk, Đại học Pittsburgh | Khả năng bị từ chối cao; tiền nghiên cứu là tiền quyên góp của công chúng |
| Xin bằng sáng chế đứng tên Quỹ để kiểm soát chất lượng | Quỹ Quốc gia | Cũng vướng khả năng được cấp; mất thời gian đúng lúc cả nước đang chờ |
| Không xin, công bố phương pháp, để nhiều hãng cùng sản xuất | Salk và Quỹ | Không giữ được quyền kiểm soát độc quyền với nhà sản xuất |
Nói cách khác, "không đăng ký sáng chế" vừa là một lựa chọn có giá trị đạo đức rõ ràng, vừa là phương án gần như tất yếu về pháp lý. Hai điều này không loại trừ nhau. Thái độ của Salk về việc vắc-xin thuộc về công chúng là nhất quán trong nhiều năm, còn việc ông và Quỹ không theo đuổi bằng sáng chế cũng là cách đọc thực tế tình hình.
Ba cân nhắc đứng sau
Tiền của ai
Khi phần lớn kinh phí đến từ những đồng mười xu của hàng triệu gia đình, việc một cá nhân hay một trường giữ độc quyền sẽ khó chấp nhận về mặt dư luận. Đây là cân nhắc về nguồn gốc nguồn lực: ai đã góp vào thì ai được hưởng.
Tốc độ
Mỗi mùa hè chậm trễ là thêm hàng nghìn ca bệnh. Một vụ tranh chấp bằng sáng chế kéo dài sẽ là chi phí trả bằng sức khoẻ trẻ em. Khi cái giá của sự chậm trễ rõ ràng như vậy, phương án nhanh nhất có lợi thế lớn.
Uy tín khoa học
Thời đó, giới nghiên cứu y khoa ở các trường đại học thường xem việc giữ độc quyền một phát hiện cứu người là điều không đẹp. Salk vốn đã bị một số đồng nghiệp chê là ưa xuất hiện trên báo chí; giữ bằng sáng chế sẽ càng làm ông bị soi.
Hệ quả: cả phần sáng lẫn phần tối
Không có bằng sáng chế, nhiều hãng dược ở Mỹ được cấp phép sản xuất ngay trong năm 1955 và vắc-xin được tiêm rất nhanh. Số ca bại liệt ở Mỹ giảm mạnh trong vài năm sau đó.
Nhưng chính năm 1955 cũng có sự cố Cutter: một số lô vắc-xin của hãng Cutter Laboratories còn sót virus sống. Theo tổng kết của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), sự cố gây khoảng 40.000 ca nhiễm, khoảng 200 trẻ bị liệt ở các mức độ và 10 ca tử vong. Sự cố không phải hệ quả trực tiếp của việc không có bằng sáng chế; nó đến từ quy trình sản xuất và kiểm định còn lỏng. Nhưng nó cho thấy một điều quan trọng: buông quyền kiểm soát về mặt sở hữu thì phải có người khác giữ quyền kiểm soát về chất lượng. Sau vụ này, cơ quan quản lý của Mỹ siết chặt việc kiểm định vắc-xin.
Về phần Salk, ông không giàu lên từ vắc-xin. Năm 1960 ông thành lập Viện Salk ở La Jolla, bang California, với kinh phí ban đầu cũng có phần lớn từ Quỹ March of Dimes.
Đọc lại khoảnh khắc chọn: điều nên học và điều không nên học
Điều không nên học từ chuyện này là "người tốt thì cứ cho đi, không cần tính". Điều nên học tinh tế hơn:
- Một quyết định hay thường có nhiều lý do cùng chiều. Đạo đức, pháp lý và tốc độ cùng chỉ về một hướng. Khi các lý do khác nhau cùng chỉ một hướng, ta có thể chốt nhanh mà không phải day dứt.
- Phân biệt điều mình chọn và điều hoàn cảnh chọn giúp. Câu chuyện phổ biến biến một phương án gần như tất yếu thành một hy sinh lớn. Khi tự kể lại quyết định của chính mình, ta cũng hay làm vậy.
- Buông một thứ thì phải hỏi ai giữ thứ đó thay mình. Không độc quyền thì phải có người khác đảm bảo chất lượng.
Thử trong tuần này: chọn một quyết định gần đây mà bạn hay kể với người khác như một lựa chọn đáng tự hào hoặc đáng tiếc. Viết ra: phương án nào thật sự có trên bàn lúc đó? Phương án nào thực ra đã bị hoàn cảnh loại? Kể lại cho đúng sẽ giúp bạn quyết lần sau tốt hơn, vì bạn biết mình thật sự đã kiểm soát được phần nào.
Góc nhìn hôm nay: dấu vết còn lại
Việt Nam dùng chủ yếu vắc-xin bại liệt uống trong chương trình tiêm chủng mở rộng, và năm 2000 được công nhận đã thanh toán bệnh bại liệt cùng khu vực Tây Thái Bình Dương. Vắc-xin bất hoạt dạng tiêm, hậu duệ của vắc-xin Salk, hiện cũng có trong lịch tiêm chủng cho trẻ. Phụ huynh muốn biết lịch cụ thể nên hỏi trạm y tế xã, phường nơi mình sống.
Ai muốn đọc thêm có thể tìm Patenting the Sun của Jane S. Smith, Polio: An American Story của David Oshinsky (đoạt giải Pulitzer năm 2006) và The Cutter Incident của Paul Offit (2005). Toà nhà Viện Salk do kiến trúc sư Louis Kahn thiết kế, mở cửa cho khách tham quan theo lịch, là một công trình kiến trúc nổi tiếng nhìn ra Thái Bình Dương.
Câu hỏi thường gặp
Jonas Salk là ai?
Jonas Salk (1914–1995) là nhà nghiên cứu y học người Mỹ, phát triển vắc-xin bại liệt bất hoạt dạng tiêm tại Đại học Pittsburgh. Vắc-xin được công bố an toàn và hiệu quả ngày 12/4/1955, sau một cuộc thử nghiệm thực địa với khoảng 1,8 triệu học sinh.
Vì sao Jonas Salk không đăng ký bằng sáng chế vắc-xin bại liệt?
Salk công khai nói vắc-xin thuộc về mọi người, vì nghiên cứu được tài trợ bằng tiền quyên góp của công chúng. Đồng thời, theo nhà sử học Jane S. Smith, luật sư của quỹ tài trợ đã đánh giá vắc-xin khó được cấp bằng vì dựa vào những kỹ thuật đã công bố trước đó. Cả lý do đạo đức lẫn pháp lý cùng chỉ về một hướng.
Câu "Could you patent the sun?" có thật không?
Có. Salk nói câu này trong chương trình See It Now của đài CBS với nhà báo Edward R. Murrow ngay tối 12/4/1955, khi được hỏi ai sở hữu bằng sáng chế vắc-xin. Đây là câu nói có bản ghi, không phải lời truyền miệng.
Sự cố Cutter năm 1955 là gì?
Một số lô vắc-xin Salk do hãng Cutter Laboratories sản xuất còn sót virus sống, gây khoảng 40.000 ca nhiễm, khoảng 200 trẻ bị liệt và 10 ca tử vong theo tổng kết của CDC. Sự cố dẫn tới việc siết chặt kiểm định vắc-xin ở Mỹ.
Vắc-xin Salk khác vắc-xin Sabin thế nào?
Vắc-xin Salk dùng virus đã bất hoạt, tiêm bằng kim. Vắc-xin của Albert Sabin dùng virus sống giảm độc lực, uống bằng đường miệng, rẻ và dễ dùng hơn ở quy mô lớn. Việt Nam từng dùng chủ yếu vắc-xin uống và hiện có cả vắc-xin tiêm trong lịch tiêm chủng.
