Franz Kafka mất ngày 3/6/1924, để lại cho người bạn thân Max Brod hai mảnh giấy dặn đốt toàn bộ bản thảo, nhật ký và thư từ, không đọc. Brod không làm theo. Chỉ trong ba năm, ông cho in Vụ án (1925), Lâu đài (1926) và Nước Mỹ (1927), những cuốn tiểu thuyết làm nên tên tuổi Kafka. Lý do chính Brod đưa ra: từ nhiều năm trước, ông đã nói thẳng với Kafka rằng mình sẽ không bao giờ đốt, nên nếu Kafka thật sự muốn thế thì lẽ ra phải nhờ người khác.
Đây là một trong những quyết định nổi tiếng nhất trong lịch sử văn học: một người chọn đi ngược di nguyện của bạn mình. Bài này kể lại khoảnh khắc chọn ấy và những hệ quả kéo dài gần một thế kỷ sau.
Hai mảnh giấy trong ngăn bàn
Lúc còn sống, Kafka in rất ít: vài tập truyện ngắn mỏng, trong đó có Hoá thân (1915). Ba cuốn tiểu thuyết đều dang dở, nằm trong sổ tay và tập giấy rời. Ông làm việc ở Viện Bảo hiểm Tai nạn Lao động tại Praha, viết vào ban đêm, và thường rất khắt khe với chính những gì mình viết.
Sau khi Kafka mất vì bệnh lao ở một viện điều dưỡng gần Viên (Áo), Brod tìm thấy trong bàn làm việc của bạn hai mảnh giấy gửi cho mình. Một mảnh viết bằng mực, yêu cầu đốt tất cả mọi thứ còn lại, không đọc. Một mảnh viết bằng bút chì, cụ thể hơn: chỉ vài truyện đã in là được giữ lại, còn tất cả phải đốt.
Cần nói thêm một chi tiết ít người nhắc: trong năm cuối đời, chính Kafka đã nhờ người bạn đời Dora Diamant đốt một số sổ tay ở Berlin, và bà đã đốt. Nghĩa là Kafka có thể và đã từng tự tiêu huỷ những gì ông muốn mất. Phần còn lại, ông giao cho một người đã từ chối từ trước.
Lời từ chối đến trước lời nhờ
Trong lời bạt cho lần in đầu Vụ án năm 1925, Brod kể rằng khoảng năm 1921, Kafka đã nói với ông về di chúc này, và ông đã trả lời rằng mình sẽ không làm theo. Brod lập luận: Kafka biết rõ người bạn mình nghĩ gì, vậy mà vẫn chọn đúng người ấy làm người giữ di cảo. Brod còn đưa thêm vài lý do khác, như thái độ của Kafka với việc xuất bản đã dần cởi mở hơn ở những năm cuối.
Lập luận này đến nay vẫn gây tranh cãi. Người bênh Brod cho rằng Kafka "ngầm" muốn tác phẩm được giữ. Người phê phán cho rằng Brod tự diễn giải để hợp thức hoá điều mình muốn. Không có cách nào biết chắc ý Kafka. Điều chắc chắn là Brod đã quyết rất sớm, gần như ngay khi nhận nhờ cậy, chứ không phải đắn đo sau khi bạn mất.
Các phương án Brod có trong tay
| Phương án | Tôn trọng điều gì | Đánh đổi |
|---|---|---|
| Đốt hết như lời dặn | Di nguyện của người đã mất | Mất vĩnh viễn những trang viết mà chính Brod tin là có giá trị lớn |
| Đốt phần riêng tư, giữ phần văn chương | Một phần quyền riêng tư của Kafka | Vẫn là trái lời, chỉ ở mức nhỏ hơn; ranh giới riêng tư – văn chương rất khó vạch |
| Giữ nguyên, cất kỹ, không công bố | Không phá huỷ gì, không phơi bày gì | Bản thảo nằm im, có thể thất lạc; quyết định chỉ bị dời cho người sau |
| Biên tập và xuất bản | Giá trị của tác phẩm với người đọc | Đi ngược lời dặn một cách công khai, gánh trách nhiệm cả đời |
Brod chọn phương án cuối và làm nhanh. Ông không chỉ cho in; ông còn biên tập: đặt tên chương, sắp xếp thứ tự những phần Kafka để rời, có lúc sửa câu chữ. Về sau các nhà nghiên cứu làm lại những bản phê bình bám sát bản thảo gốc hơn, và bản Brod bị chỉ ra nhiều chỗ can thiệp. Đó cũng là một phần hệ quả của quyết định: người đã chọn cứu tác phẩm thì cũng thành người định hình cách thế giới đọc nó.
Một tiền lệ hai nghìn năm trước
Chuyện người viết đòi đốt tác phẩm của mình không mới. Theo các bản tiểu sử cổ về Virgil, nhà thơ La Mã (mất năm 19 trước Công nguyên) muốn đốt bản thảo sử thi Aeneid vì chưa hoàn chỉnh, và hoàng đế Augustus đã ngăn lại. Hai câu chuyện thường được đặt cạnh nhau, nhưng khác ở một điểm: người giữ Aeneid làm theo lệnh của người có quyền lực, còn Brod tự chịu trách nhiệm với quyết định của mình.
Hành lý năm 1939 và vụ kiện kéo dài
Tháng 3/1939, khi Praha trở nên nguy hiểm với người Do Thái, Brod rời thành phố sang Palestine, mang theo một va li đầy bản thảo của Kafka. Phần di cảo mà Dora Diamant còn giữ ở Berlin thì đã bị tịch thu từ năm 1933 và tới nay vẫn chưa tìm thấy. So sánh hai số phận ấy cho thấy giữ hay không giữ chỉ là một nửa câu chuyện; nửa kia là giữ ở đâu, trong tay ai.
Brod mất năm 1968, để lại di sản cho người thư ký Esther Hoffe. Bản thảo Vụ án được bán đấu giá ở London năm 1988 và nay nằm ở Kho lưu trữ Văn học Đức tại Marbach. Phần di cảo còn lại trở thành đối tượng của một vụ kiện kéo dài nhiều năm ở Israel, kết thúc năm 2016 khi Toà án Tối cao Israel phán quyết giao cho Thư viện Quốc gia Israel. Một quyết định năm 1924 vẫn còn được toà án phân xử gần một thế kỷ sau.
Mang gì về từ chuyện Brod
Khi nhận nhờ cậy mà không làm được, nói ngay
Phần đáng học nhất ở Brod không phải chuyện không đốt mà là chuyện ông đã nói trước. Kafka biết, và vẫn giao. Ở đời thường: được nhờ giữ bí mật, giữ đồ, làm thay việc gì mà biết mình sẽ không làm đúng như dặn, hãy nói ra lúc nhận, đừng đợi tới lúc phải làm.
Quyết định trái lời ai đó thì phải gánh trọn
Brod không giấu chuyện mình trái di nguyện. Ông viết công khai trong lời bạt, nêu lý do, chấp nhận bị phê phán. Một quyết định khó được tôn trọng hơn khi người quyết dám ký tên dưới nó.
Phương án "cất đi rồi tính" thường chỉ là dời quyết định
Cất kỹ, không công bố nghe có vẻ trung dung, nhưng thực chất là chuyển quyết định sang người khác, vào một thời điểm khác, với ít thông tin hơn. Đôi khi đó là lựa chọn đúng; nhưng cần gọi đúng tên nó.
Câu hỏi tự kiểm: Bạn có đang giữ một lời hứa mà mình biết sẽ không làm đúng không? Nếu có, tuần này hãy nói lại với người nhờ, rõ ràng, để họ còn kịp chọn người khác hoặc đổi ý.
Góc nhìn hôm nay: đọc gì, đến đâu
Hoá thân, Vụ án và Lâu đài đều đã có bản tiếng Việt, đọc rồi tự hỏi "nếu Brod đốt đi thì sao" là cách hiểu quyết định ấy rõ nhất. Ở Praha có Bảo tàng Franz Kafka bên bờ sông Vltava, và mộ Kafka nằm ở Nghĩa trang Do Thái Mới, quận Žižkov. Các bản phê bình tiếng Đức theo sát bản thảo (bản Fischer, từ thập niên 1980) cho thấy sự khác biệt với bản Brod biên tập. Ai đọc được tiếng Anh có thể tìm cuốn Kafka's Last Trial của Benjamin Balint (2018), kể lại số phận di cảo từ năm 1924 tới phán quyết 2016.
Câu hỏi thường gặp
Max Brod là ai?
Max Brod (1884–1968) là nhà văn, nhà phê bình người Praha, bạn thân của Franz Kafka. Ông là người giữ di cảo và cho xuất bản các tiểu thuyết Vụ án, Lâu đài, Nước Mỹ sau khi Kafka mất năm 1924, dù Kafka dặn đốt hết.
Kafka có thật sự muốn đốt hết tác phẩm không?
Kafka để lại hai mảnh giấy dặn Brod đốt bản thảo, nhật ký và thư từ, chỉ giữ vài truyện đã in. Tuy vậy, ông biết trước Brod đã từ chối làm việc này mà vẫn chọn Brod giữ di cảo, nên ý muốn thật của Kafka đến nay vẫn còn tranh cãi.
Vì sao Max Brod không đốt bản thảo của Kafka?
Trong lời bạt cho lần in đầu Vụ án năm 1925, Brod kể rằng khoảng năm 1921 ông đã nói thẳng với Kafka rằng sẽ không bao giờ đốt. Ông lập luận rằng nếu Kafka thật sự muốn tác phẩm bị huỷ thì đã nhờ người khác. Ông cũng tin những trang viết ấy có giá trị lớn với người đọc.
Bản thảo của Kafka hiện ở đâu?
Bản thảo Vụ án nằm ở Kho lưu trữ Văn học Đức tại Marbach sau một cuộc bán đấu giá năm 1988. Một phần lớn di cảo khác được Toà án Tối cao Israel phán quyết năm 2016 giao cho Thư viện Quốc gia Israel. Một số bản thảo khác nằm ở thư viện Bodleian của Đại học Oxford.
Có nhà văn nào khác từng muốn đốt tác phẩm của mình không?
Trường hợp nổi tiếng nhất là Virgil: theo các bản tiểu sử cổ, nhà thơ La Mã muốn đốt sử thi Aeneid vì chưa hoàn chỉnh và hoàng đế Augustus đã ngăn lại. Khác với Brod, người cứu Aeneid hành động bằng quyền lực của mình chứ không phải với tư cách người bạn được nhờ.
