Ngày 30/4/1993, CERN (Tổ chức Nghiên cứu Hạt nhân châu Âu, ở Genève) ký văn bản đưa phần mềm World Wide Web vào phạm vi công cộng: ai cũng được dùng, sửa, phân phối mà không trả phí bản quyền. Người thúc đẩy là Tim Berners-Lee, kỹ sư đã tạo ra web ở CERN từ năm 1989–1990; người ký là ban lãnh đạo CERN. Quyết định đến đúng lúc một hệ thống cạnh tranh vừa bắt đầu thu phí, và nhiều người coi đó là lý do web lan nhanh hơn mọi đối thủ.
Nhìn lại, quyết định có vẻ hiển nhiên. Nhưng lúc đó có những phương án khác hợp lý không kém, và CERN là một phòng thí nghiệm vật lý, không có nghĩa vụ nuôi một sản phẩm phần mềm.
Từ "mơ hồ nhưng thú vị" tới một hệ thống đang lớn
Tháng 3/1989, Berners-Lee nộp cho cấp trên một đề xuất tên là Information Management: A Proposal (Quản lý thông tin: một đề xuất), mô tả một hệ thống siêu văn bản giúp các nhà khoa học ở CERN tìm và nối tài liệu của nhau. Trưởng nhóm của ông, Mike Sendall, viết tay lên trang bìa mấy chữ đã thành giai thoại có thật: "Vague but exciting…" (mơ hồ nhưng thú vị). Bản gốc có chữ viết tay ấy vẫn còn được lưu giữ.
Cuối năm 1990, cùng với Robert Cailliau, Berners-Lee cho chạy máy chủ web và trình duyệt đầu tiên trên một máy tính NeXT. Tháng 8/1991, ông đăng giới thiệu dự án lên các nhóm thảo luận trên mạng và mời mọi người dùng thử. Tới đầu năm 1993, đã có vài chục rồi vài trăm máy chủ web trên thế giới, và ở Đại học Illinois, nhóm phát triển trình duyệt Mosaic đang chuẩn bị ra bản giúp web trở nên dễ dùng hơn nhiều.
Câu hỏi đặt ra năm 1993: phần mềm này thuộc về ai
Phần mềm do nhân viên CERN viết trong giờ làm việc thì thuộc quyền của CERN. Câu hỏi là CERN sẽ làm gì với quyền ấy. Không chỉ là chuyện tiền: các công ty và trường đại học muốn xây dựng trên nền web cần biết chắc mai kia không ai đòi phí hay kiện họ.
Cùng thời điểm, Đại học Minnesota, nơi tạo ra hệ thống tìm tài liệu Gopher (một đối thủ đáng kể của web khi đó), thông báo sẽ thu phí cấp phép với một số trường hợp sử dụng máy chủ Gopher. Trong hồi ký Weaving the Web (1999), Berners-Lee kể rằng thông báo này làm nhiều người dùng e ngại và bắt đầu rời Gopher, và chính ông thấy rõ web cũng có thể gặp số phận như vậy nếu không có cam kết rõ ràng.
Bốn phương án trên bàn
| Phương án | Lý lẽ ủng hộ | Rủi ro |
|---|---|---|
| Thu phí bản quyền | CERN có thêm nguồn thu từ một sản phẩm đang lớn | Người dùng e ngại, chuyển sang hệ khác; CERN phải lo pháp lý, kinh doanh ngoài chuyên môn |
| Phát hành theo giấy phép có điều kiện (kiểu phần mềm tự do bắt buộc chia sẻ lại) | Giữ mã nguồn mở, ngăn người khác "đóng" lại | Một số công ty ngại dùng vì điều kiện ràng buộc sản phẩm của họ |
| Đưa vào phạm vi công cộng, không điều kiện | Không ai phải lo về pháp lý, ai cũng xây dựng tiếp được | CERN không giữ được quyền kiểm soát; ai đó có thể làm phiên bản riêng không tương thích |
| Không quyết, để mọi thứ lửng lơ | Không tốn công | Sự mập mờ tự nó đã khiến các tổ chức lớn chần chừ |
Theo lời kể trong Weaving the Web, Berners-Lee ban đầu nghĩ tới giấy phép kiểu phần mềm tự do, rồi đi tới kết luận rằng chỉ có cam kết hoàn toàn không điều kiện mới đủ để các tổ chức lớn yên tâm. Ông vận động trong nội bộ CERN để văn bản được ký. Ngày 30/4/1993, hai giám đốc của CERN ký tuyên bố đưa phần mềm web (máy chủ, trình duyệt dòng lệnh, thư viện mã chung) vào phạm vi công cộng.
Điều đáng học: phương án thứ tư mới là phương án nguy hiểm nhất
Trong bảng trên, dễ nghĩ rủi ro lớn nhất là thu phí. Thật ra, với một hệ thống đang lớn, rủi ro lớn nhất có khi là không quyết. Theo lời kể của Berners-Lee, điều làm người dùng Gopher e ngại không hẳn là số tiền, vì phí chỉ áp cho một số trường hợp. Cái đáng sợ là sự không chắc chắn: không ai biết sau này điều khoản sẽ mở rộng tới đâu.
Quyết đoán ở đây không phải là chọn phương án táo bạo. Nó là việc biến một câu hỏi lửng lơ thành một cam kết bằng văn bản, có ngày ký, ai cũng đọc được. Người dùng, nhà phát triển, công ty, tất cả đều có thể lập kế hoạch dựa trên nó.
Ở đời thường cũng vậy. Một nhóm bạn tổ chức đi chơi xa, nếu không ai chốt "ai trả tiền gì, chia thế nào", nhiều người sẽ ngại đăng ký dù khoản chi chẳng bao nhiêu. Một lời chốt rõ, kể cả là chốt "mỗi người tự trả phần mình", vẫn tốt hơn sự mập mờ.
Hệ quả: web, rồi W3C
Mosaic ra mắt cũng trong năm 1993 và giúp web phổ biến nhanh chóng ngoài giới nghiên cứu. Năm 1994, Berners-Lee rời CERN sang Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) và lập ra Hiệp hội World Wide Web (W3C), tổ chức xây dựng chuẩn cho web. Năm 2004, W3C chính thức thông qua chính sách bằng sáng chế: các chuẩn web phải dùng được miễn phí bản quyền. Đó là cách đưa tinh thần của văn bản năm 1993 vào quy tắc chung của cả ngành.
Berners-Lee không trở thành tỷ phú nhờ web. Năm 2004 ông được phong tước hiệp sĩ ở Anh, năm 2016 nhận giải Turing, giải thưởng danh giá nhất của ngành khoa học máy tính.
Cần thận trọng khi nói "nhờ quyết định này mà có internet ngày nay". Internet là mạng lưới máy tính có từ trước web nhiều năm; web chỉ là một dịch vụ chạy trên đó. Và web thắng Gopher còn nhờ nhiều yếu tố khác: siêu liên kết linh hoạt hơn, hình ảnh hiển thị cùng chữ, trình duyệt Mosaic dễ dùng. Quyết định của CERN là một điều kiện quan trọng, không phải lý do duy nhất.
Mốc thời gian
- 3/1989: Berners-Lee nộp đề xuất "Information Management: A Proposal".
- Cuối 1990: máy chủ và trình duyệt web đầu tiên chạy ở CERN.
- 8/1991: dự án được giới thiệu công khai trên các nhóm thảo luận.
- Đầu 1993: Đại học Minnesota thông báo thu phí cấp phép với một số trường hợp dùng Gopher.
- 30/4/1993: CERN ký văn bản đưa phần mềm web vào phạm vi công cộng.
- 1994: Berners-Lee lập W3C tại MIT.
- 2004: W3C thông qua chính sách chuẩn miễn phí bản quyền.
Góc nhìn hôm nay: một câu tự hỏi và nơi tìm hiểu thêm
Câu hỏi tự kiểm: trong nhóm, lớp hay gia đình bạn, có việc nào đang lửng lơ khiến người khác không dám bắt tay vào làm không? Quy định góp quỹ lớp, ai giữ chìa khoá kho, chia việc nhà cuối tuần. Thử viết một câu chốt rõ, gửi vào nhóm chung, kèm ngày bắt đầu áp dụng.
CERN đã khôi phục trang web đầu tiên tại địa chỉ info.cern.ch, có thể xem như bản gốc năm 1991. Văn bản ký ngày 30/4/1993 được CERN công bố bản chụp trên trang lưu trữ của mình. Ai đến Genève có thể ghé khu trưng bày công khai của CERN, nơi kể lại lịch sử web bên cạnh các thí nghiệm vật lý hạt. Để đọc kỹ hơn, cuốn Weaving the Web của chính Berners-Lee là nguồn đầu tiên nên tìm, sau đó là How the Web Was Born của James Gillies và Robert Cailliau (2000).
Câu hỏi thường gặp
Web được đưa ra miễn phí năm nào?
Ngày 30/4/1993, CERN ký văn bản đưa phần mềm World Wide Web vào phạm vi công cộng, cho phép mọi người dùng, sửa và phân phối mà không trả phí bản quyền. Đây là cam kết pháp lý chính thức đầu tiên rằng web là của chung.
Ai phát minh ra World Wide Web?
Tim Berners-Lee, kỹ sư người Anh làm việc tại CERN, đề xuất hệ thống năm 1989 và cùng Robert Cailliau cho chạy máy chủ, trình duyệt web đầu tiên cuối năm 1990. Web là một dịch vụ chạy trên internet, còn internet là mạng máy tính đã có từ trước đó.
Vì sao CERN không thu phí web?
Berners-Lee thuyết phục ban lãnh đạo CERN rằng chỉ một cam kết không điều kiện mới khiến các công ty và trường đại học yên tâm xây dựng trên nền web. Cùng lúc, việc Đại học Minnesota thông báo thu phí cấp phép hệ thống Gopher cho thấy chỉ sự mập mờ về phí cũng đủ làm người dùng rời đi.
Gopher là gì và vì sao thua web?
Gopher là hệ thống tìm và duyệt tài liệu theo dạng thực đơn, do Đại học Minnesota phát triển đầu thập niên 1990. Nó mất đà sau thông báo thu phí cấp phép năm 1993, đồng thời kém web ở siêu liên kết linh hoạt và hiển thị hình ảnh.
Trang web đầu tiên còn xem được không?
Còn. CERN đã khôi phục trang web đầu tiên tại địa chỉ info.cern.ch, trình bày như phiên bản gốc, giới thiệu về chính dự án World Wide Web.
