Tháng 8/1968, ban lãnh đạo chương trình Apollo quyết định đổi nhiệm vụ của Apollo 8: thay vì bay thử trên quỹ đạo Trái Đất cùng tàu đổ bộ, con tàu sẽ đưa ba người bay tới tận Mặt Trăng và vòng quanh nó. Người đề xuất là George Low, trưởng văn phòng tàu vũ trụ Apollo ở Houston; quyết định được chốt từng nấc và chỉ công bố chính thức ngày 12/11/1968, sau khi Apollo 7 bay thành công. Đêm 24/12/1968, Frank Borman, Jim Lovell và Bill Anders thành những người đầu tiên bay vòng quanh Mặt Trăng.
Đây không phải chuyện "dám liều". Cái đáng học ở Apollo 8 là cách một nhóm người chốt một lựa chọn rất lớn trong vài tuần, nhưng vẫn chừa sẵn điểm dừng nếu dữ kiện xấu đi.
Bế tắc mùa hè 1968
Chương trình Apollo được chia thành một chuỗi nhiệm vụ đặt tên bằng chữ cái. Nhiệm vụ C bay thử khoang chỉ huy trên quỹ đạo Trái Đất. Nhiệm vụ D thử cả khoang chỉ huy lẫn tàu đổ bộ Mặt Trăng (LM) trên quỹ đạo thấp. E lặp lại việc đó ở quỹ đạo cao hơn. F là buổi tổng duyệt quanh Mặt Trăng. G mới là hạ cánh. Theo kế hoạch, Apollo 7 làm nhiệm vụ C, Apollo 8 làm nhiệm vụ D.
Vấn đề nằm ở tàu đổ bộ. Chiếc LM dành cho nhiệm vụ D về tới trung tâm phóng ở Florida từ tháng 6/1968 nhưng còn nhiều lỗi phải sửa, và ai trong cuộc cũng thấy nó khó sẵn sàng trước đầu năm 1969. Nếu chờ, cả chuỗi C – D – E – F – G sẽ dồn về sau. Mục tiêu được đặt ra từ năm 1961 là đưa người lên Mặt Trăng trước khi thập niên kết thúc, nên mỗi tháng trễ đều đắt.
Thêm hai lớp sức ép. Thứ nhất, tháng 1/1967, vụ cháy trong khoang Apollo 1 khi tập dượt trên bệ phóng đã làm ba phi hành gia thiệt mạng; cả chương trình vừa trải qua hơn một năm sửa thiết kế và vẫn còn rất nhạy với rủi ro. Thứ hai, tên lửa Saturn V mới bay hai lần, đều không người, và lần thứ hai (Apollo 6, tháng 4/1968) gặp rung dọc thân và hỏng động cơ ở tầng trên. Rồi trong lúc kế hoạch mới đang được chuẩn bị, tháng 9/1968 Liên Xô phóng tàu Zond 5 không người lái bay vòng Mặt Trăng rồi trở về, cho thấy đối thủ trong cuộc đua không gian có thể đưa người bay vòng trước.
Đề xuất của George Low: bay tới Mặt Trăng mà không cần tàu đổ bộ
Đầu tháng 8/1968, George Low đặt ra một câu hỏi khác với câu mọi người đang hỏi. Thay vì hỏi "khi nào tàu đổ bộ sẵn sàng", ông hỏi: khoang chỉ huy đã sẵn sàng tới đâu, và nếu nó có thể bay một mình thì chuyến bay đó nên học được gì nhiều nhất? Câu trả lời của ông: đưa khoang chỉ huy tới quỹ đạo Mặt Trăng. Phương án này về sau được gọi là nhiệm vụ "C-prime".
Low bàn với Robert Gilruth, giám đốc trung tâm Houston, rồi cùng các trưởng bộ phận bay sang Huntsville gặp nhóm của Wernher von Braun, người phụ trách tên lửa Saturn V. Chris Kraft, phụ trách điều hành bay, cho người kiểm tra xem phần dẫn đường, tính quỹ đạo và liên lạc ở khoảng cách Mặt Trăng có kịp xong trước tháng 12 không. Câu trả lời là kịp. Deke Slayton, người phân công phi hành đoàn, chuẩn bị hoán đổi kíp bay: kíp của Jim McDivitt vốn đang luyện với tàu đổ bộ được giữ cho chuyến thử LM, kíp của Frank Borman nhận Apollo 8.
Bốn phương án trên bàn
| Phương án | Được gì | Mất gì |
|---|---|---|
| Chờ tàu đổ bộ, giữ nguyên thứ tự | Đúng kế hoạch, ít bất ngờ kỹ thuật | Cả chuỗi trễ vài tháng, mục tiêu cuối thập niên khó giữ |
| Bay khoang chỉ huy trên quỹ đạo Trái Đất lần nữa | An toàn, giữ nhịp phóng | Học thêm rất ít so với Apollo 7 |
| Bay vòng qua Mặt Trăng rồi quay về, không vào quỹ đạo | Đường bay "tự quay về" nếu động cơ hỏng, rủi ro thấp hơn | Không thử được việc vào và ra quỹ đạo Mặt Trăng, thời gian quan sát ngắn |
| Vào quỹ đạo Mặt Trăng (C-prime) | Thử dẫn đường, liên lạc, nhiệt độ, quy trình thật; chụp ảnh vùng hạ cánh; rút ngắn lịch | Phụ thuộc hoàn toàn vào một động cơ chính; không có tàu đổ bộ làm "xuồng cứu sinh" |
Rủi ro của phương án cuối là có thật và được nói thẳng trong các cuộc họp. Để vào quỹ đạo và để rời quỹ đạo quay về, tàu phải đốt động cơ chính của khối phục vụ khi đang ở mặt khuất của Mặt Trăng, lúc mặt đất mất liên lạc hoàn toàn. Nếu động cơ không chạy ở lần đốt thứ hai, ba người sẽ kẹt lại. Động cơ ấy được thiết kế đơn giản để giảm hỏng hóc, nhưng chỉ có một.
Chốt từng nấc, không chốt một lần
Điểm tinh tế nhất của quyết định Apollo 8 là nó không được đưa ra trong một buổi họp. Nó đi qua ba nấc, mỗi nấc có một điều kiện.
- Tháng 8/1968 — chốt hướng chuẩn bị. Các trung tâm đồng ý bắt đầu chuẩn bị cho chuyến bay quanh Mặt Trăng. Lãnh đạo cấp cao của NASA ở Washington, lúc đầu dè dặt, cho phép lập kế hoạch nhưng giữ quyền quyết định cuối. Kíp bay được hoán đổi ngay để có đủ bốn tháng luyện tập.
- Tháng 10/1968 — chờ dữ kiện then chốt. Apollo 7 bay 11 ngày trên quỹ đạo Trái Đất (11–22/10/1968). Đây là lần đầu khoang chỉ huy bản thiết kế lại có người bay. Nếu nó trục trặc lớn, phương án Mặt Trăng sẽ bị gác lại.
- Ngày 12/11/1968 — chốt công khai. Apollo 7 đạt gần hết mục tiêu, các vấn đề rung của Saturn V được xem là đã xử lý. NASA công bố Apollo 8 sẽ vào quỹ đạo Mặt Trăng.
Cách làm này cho thấy một sự thật ít người để ý: quyết đoán không có nghĩa là chốt mọi thứ ngay lập tức. Nhóm Apollo chốt sớm phần cần nhiều thời gian nhất (huấn luyện, phần mềm, quỹ đạo), và để muộn phần phụ thuộc vào dữ kiện chưa có (kết quả Apollo 7). Họ biết trước cái gì sẽ khiến mình quay lại.
Sáu ngày tháng 12
- 21/12/1968: Saturn V lần đầu chở người, phóng từ Florida. Khoảng gần ba giờ sau, tàu đốt động cơ tầng ba để rời quỹ đạo Trái Đất, hướng về Mặt Trăng.
- 24/12: Ở mặt khuất Mặt Trăng, động cơ chính đốt để đưa tàu vào quỹ đạo. Mặt đất chờ trong im lặng cho tới khi tín hiệu xuất hiện lại đúng giờ tính trước. Tàu bay mười vòng trong khoảng 20 giờ.
- 24/12: Bill Anders chụp bức ảnh Trái Đất nhô lên trên chân trời Mặt Trăng, về sau được biết đến với tên Earthrise. Tối hôm đó, trong buổi truyền hình trực tiếp, ba phi hành gia lần lượt đọc những câu mở đầu sách Sáng Thế.
- 25/12: Lần đốt động cơ thứ hai, lại ở mặt khuất, đưa tàu rời quỹ đạo. Khi liên lạc nối lại, Jim Lovell báo về mặt đất một câu đùa nổi tiếng trong bản ghi âm chính thức: "Please be informed, there is a Santa Claus" (xin báo, ông già Noel có thật).
- 27/12: Khoang chỉ huy hạ xuống Thái Bình Dương an toàn.
Hệ quả: lịch hạ cánh được kéo gần lại
Apollo 8 trả về đúng những thứ nhóm Low mong: dữ liệu dẫn đường ở khoảng cách 380.000 km, kinh nghiệm điều hành một chuyến bay xa, ảnh chụp các vùng dự kiến hạ cánh, và niềm tin rằng quy trình đốt động cơ ở mặt khuất là làm được. Tàu đổ bộ được thử trên quỹ đạo Trái Đất ở Apollo 9 (tháng 3/1969), tổng duyệt quanh Mặt Trăng ở Apollo 10 (tháng 5/1969), và Apollo 11 hạ cánh tháng 7/1969.
Nhiều sử gia của chương trình xem việc đổi nhiệm vụ Apollo 8 là quyết định then chốt giúp mục tiêu cuối thập niên đạt được. Đó là đánh giá có cơ sở, nhưng cũng nên nhớ rằng không ai biết chắc nếu giữ kế hoạch cũ thì lịch sẽ trễ bao nhiêu. Ta chỉ thấy được nhánh đã xảy ra.
Ba điều mang về từ Apollo 8
1. Đổi câu hỏi khi đang bế tắc
Cả chương trình kẹt vì hỏi "khi nào tàu đổ bộ xong". Low đổi thành "thứ đã xong có thể làm được gì có ích nhất". Ở đời thường cũng vậy: đồ án nhóm kẹt vì một bạn chưa nộp phần, thay vì ngồi chờ, nhóm có thể làm trước phần không phụ thuộc vào bạn ấy.
2. Chốt phần chậm trước, để phần phụ thuộc dữ kiện lại sau
Thứ cần nhiều thời gian chuẩn bị nhất phải được chốt sớm, dù quyết định cuối chưa có. Kíp Borman bắt đầu luyện từ tháng 8, trước khi biết chắc mình sẽ bay đi đâu.
3. Nói trước điều gì sẽ khiến mình dừng
Apollo 7 là "cổng" đã định sẵn. Khi điều kiện dừng được nói ra từ đầu, việc dừng không còn là thất bại mà là làm đúng kế hoạch.
Câu hỏi tự kiểm dùng được ngay: Với quyết định bạn đang treo, phần nào cần nhiều thời gian chuẩn bị nhất? Có thể chốt riêng phần đó hôm nay không? Và dữ kiện nào, nếu xuất hiện trong tháng tới, sẽ khiến bạn đổi hướng?
Góc nhìn hôm nay: xem và đọc ở đâu
Khoang chỉ huy Apollo 8 hiện được trưng bày tại Bảo tàng Khoa học và Công nghiệp ở Chicago (Mỹ). Bức ảnh Earthrise và toàn bộ ảnh chụp của chuyến bay có trong kho lưu trữ công khai của NASA. Ai muốn đọc kỹ quá trình ra quyết định có thể tìm cuốn lịch sử chính thức Chariots for Apollo do NASA xuất bản, cuốn A Man on the Moon của Andrew Chaikin (1994) và Rocket Men của Robert Kurson (2018), cuốn sau tập trung riêng vào Apollo 8.
Câu hỏi thường gặp
Apollo 8 là gì và bay năm nào?
Apollo 8 là chuyến bay có người đầu tiên rời quỹ đạo Trái Đất và bay vòng quanh Mặt Trăng. Tàu phóng ngày 21/12/1968, vào quỹ đạo Mặt Trăng ngày 24/12, bay mười vòng rồi trở về, hạ xuống Thái Bình Dương ngày 27/12/1968. Kíp bay gồm Frank Borman, Jim Lovell và Bill Anders.
Ai quyết định cho Apollo 8 bay tới Mặt Trăng?
Người đề xuất là George Low, trưởng văn phòng tàu vũ trụ Apollo ở Houston, vào tháng 8/1968. Đề xuất được Robert Gilruth, Chris Kraft, Deke Slayton và nhóm tên lửa của Wernher von Braun ủng hộ, rồi được lãnh đạo NASA ở Washington chấp thuận từng bước. Công bố chính thức ngày 12/11/1968.
Vì sao Apollo 8 không mang tàu đổ bộ Mặt Trăng?
Vì tàu đổ bộ khi đó chưa sẵn sàng và khó kịp trước đầu năm 1969. Thay vì chờ, NASA cho khoang chỉ huy bay một mình tới Mặt Trăng để thử dẫn đường, liên lạc và quy trình bay xa, còn tàu đổ bộ được thử sau ở Apollo 9.
Apollo 8 rủi ro nhất ở điểm nào?
Ở hai lần đốt động cơ chính để vào và rời quỹ đạo Mặt Trăng, đều diễn ra ở mặt khuất khi mặt đất mất liên lạc. Tàu chỉ có một động cơ chính và không có tàu đổ bộ làm phương án dự phòng, nên nếu lần đốt thứ hai thất bại, kíp bay không thể trở về.
Bức ảnh Earthrise được chụp khi nào?
Bill Anders chụp bức ảnh Trái Đất nhô lên trên chân trời Mặt Trăng ngày 24/12/1968, trong lúc tàu đang bay trên quỹ đạo Mặt Trăng. Bức ảnh nằm trong kho lưu trữ công khai của NASA và trở thành một trong những hình ảnh nổi tiếng nhất thế kỷ 20.
Quyết định Apollo 8 dạy gì về tính quyết đoán?
Nó cho thấy quyết đoán không phải chốt mọi thứ một lần. Nhóm Apollo chốt sớm phần cần nhiều thời gian chuẩn bị, chờ một dữ kiện then chốt (kết quả Apollo 7) rồi mới chốt công khai, và nói trước điều kiện nào sẽ khiến họ dừng lại.
