Điểm hội tụ Schelling (focal point) là lựa chọn mà nhiều người cùng nghĩ tới khi phải phối hợp với nhau mà không bàn trước được, vì nó nổi bật, quen thuộc hoặc "hiển nhiên" trong mắt mọi người. Nhà kinh tế học Thomas Schelling mô tả hiện tượng này trong cuốn The Strategy of Conflict năm 1960. Hiểu nó, ta biết cách hẹn trước một điểm gặp khi lạc nhau, và biết vì sao những quy ước ngầm giúp nhóm chốt việc nhanh.
Câu đố hẹn gặp ở New York
Schelling đặt cho sinh viên của mình một loạt câu hỏi kỳ lạ. Câu nổi tiếng nhất: bạn phải gặp một người lạ ở thành phố New York vào một ngày đã biết, nhưng hai người chưa hẹn giờ, chưa hẹn chỗ, và không có cách nào liên lạc. Bạn sẽ đi đâu, lúc mấy giờ?
Về lý thuyết, New York có vô số chỗ và một ngày có vô số thời điểm, nên khả năng gặp nhau gần như bằng không. Nhưng trong nhóm sinh viên được Schelling hỏi, đa số chọn quầy thông tin của nhà ga Grand Central, và gần như tất cả chọn mười hai giờ trưa. Không ai bàn với ai, vậy mà phần đông nghĩ giống nhau.
Schelling còn hỏi nhiều câu khác cùng kiểu:
- Chọn "sấp" hay "ngửa", nếu chọn trùng người kia thì cả hai cùng được. Phần lớn chọn mặt ngửa.
- Viết một số nguyên dương bất kỳ, trùng nhau thì cùng được. Rất nhiều người viết số 1.
- Chia một khoản tiền giữa hai người, nếu hai người tự ghi phần mình mà tổng không vượt quá khoản đó thì cả hai được nhận. Phần lớn ghi đúng một nửa.
Điểm chung: khi không thể bàn, người ta không chọn cái tốt nhất, mà chọn cái mình đoán người kia sẽ đoán là mình chọn. Và cái đó thường là cái nổi bật nhất.
Điều gì làm một lựa chọn trở thành điểm hội tụ
Schelling không đưa ra công thức, vì cái "nổi bật" phụ thuộc vào văn hoá và kinh nghiệm chung của những người đang phối hợp. Nhưng có thể nhận ra vài nguồn quen thuộc:
| Nguồn nổi bật | Ví dụ |
|---|---|
| Độc nhất | Cái cổng chính duy nhất, ngọn tháp duy nhất, cây cầu duy nhất |
| Tròn, đối xứng | Mười hai giờ trưa, chia đôi, số 1, số 100 |
| Đầu tiên hoặc cuối cùng | Phương án đứng đầu danh sách, ngày đầu tháng |
| Tiền lệ | Chỗ lần trước đã gặp, cách lần trước đã làm |
| Quy ước chung | Đi bên phải đường, xếp hàng theo thứ tự đến |
Vì phụ thuộc vào hiểu biết chung, điểm hội tụ của nhóm này có thể vô nghĩa với nhóm khác. Hai người bạn cùng học một trường cấp ba có thể cùng nghĩ tới "cổng trường cũ", trong khi người lạ sẽ không bao giờ nghĩ tới.
Những điểm hội tụ trong đời thường Việt Nam
Lạc nhau ở chỗ đông
Một nhóm bạn lạc nhau ở chợ Bến Thành, điện thoại hết pin. Ai từng tới đó đều biết cửa chính có tháp đồng hồ, nổi bật hơn hẳn các cửa còn lại. Khả năng cao cả nhóm sẽ dạt về đó. Ở Hồ Gươm, đầu cầu Thê Húc là chỗ nhiều người nghĩ tới. Ở một lễ hội pháo hoa đông nghẹt bên sông Hàn, cây cầu gần nhất mà cả nhóm đã đi qua lúc tới là ứng viên mạnh.
Giờ hẹn và con số
"Gặp nhau buổi sáng" mà không nói giờ, nhiều người sẽ tới khoảng tám giờ. "Góp tiền chung" mà không nói mức, nhiều nhóm tự ngầm hiểu là chia đều. Đây đều là điểm hội tụ: không ai quy định, nhưng ai cũng đoán người khác sẽ nghĩ vậy.
Quy ước trong nhóm
Một câu lạc bộ lâu năm có những điều "ai cũng biết": tập ở sân cũ nếu không có thông báo, ai tới trước thì mở cửa, mưa thì hoãn. Những quy ước ngầm này là các điểm hội tụ đã được dùng đi dùng lại tới mức thành luật bất thành văn. Nhà triết học David Lewis, trong cuốn Convention (1969), đã dựa trên ý của Schelling để giải thích quy ước xã hội hình thành ra sao.
Biến điểm hội tụ thành công cụ: hẹn trước cho lúc không bàn được
Điểm hội tụ tự nhiên rất mạnh, nhưng không chắc. Bài học thực dụng nhất từ Schelling là: đừng trông vào may mắn, hãy tạo điểm hội tụ từ trước, khi còn bàn được.
- Điểm gặp khi lạc: trước khi vào chỗ đông, chỉ tay vào một chỗ dễ nhận: "Lạc nhau thì về cái cổng này." Với trẻ con đi cùng, chỗ đó nên là nơi có người trông, như quầy thông tin hoặc quầy bảo vệ.
- Giờ dự phòng: "Không liên lạc được thì cứ mười hai giờ quay lại xe." Một mốc tròn, dễ nhớ.
- Phương án mặc định khi mất liên lạc: nhóm đi phượt thoả thuận "nếu mất sóng, cứ theo lịch trình đã gửi, tối gặp ở nhà nghỉ". Mỗi người tự quyết được mà vẫn ăn khớp với nhóm.
- Quy ước nhỏ trong nhóm làm việc: "File cuối cùng luôn để ở thư mục X", "Không ai trả lời trong một giờ thì người trực tự chốt". Mỗi quy ước là một điểm hội tụ được dựng sẵn, giúp nhóm khỏi phải hỏi.
Cái hay của cách làm này là nó trao cho từng người quyền tự quyết khi tình huống ập tới, mà vẫn giữ được sự phối hợp. Không ai phải đứng chờ hỏi ý cả nhóm, vì ý chung đã được chốt sẵn.
Điểm hội tụ trong thương lượng
Schelling nhận thấy điểm hội tụ không chỉ xuất hiện khi hai bên cùng có lợi. Ngay cả khi mỗi bên muốn phần lớn hơn, những con số tròn và "công bằng nhìn thấy được" như chia đôi vẫn hút kết quả về phía nó. Khi hai người bạn chia tiền phòng mà phòng to nhỏ khác nhau, cách chốt nhanh nhất thường là một con số tròn hoặc một tiền lệ có sẵn, chứ không phải phép tính tỉ mỉ nhất. Phần thương lượng sâu hơn thuộc wiki về quyền lực và đàm phán trong hệ này.
Điều này giúp giải thích vì sao trong nhóm, đề xuất "chia đều" hay "như lần trước" thường được chấp nhận nhanh: nó không nhất thiết công bằng nhất, nhưng nó là chỗ mà mọi người dễ cùng dừng lại.
Giới hạn: khi điểm hội tụ dẫn sai
- Nhóm khác văn hoá: điều "hiển nhiên" với người này lại lạ với người kia. Nhóm có thành viên mới, người nước ngoài, người ở nơi khác tới cần nói rõ điểm hẹn thay vì dựa vào "ai cũng biết".
- Có nhiều điểm nổi bật ngang nhau: một khu chợ có hai cổng lớn, một khu vui chơi có hai đài phun nước. Khi đó điểm hội tụ không còn rõ, phải hẹn cụ thể.
- Quy ước cũ không còn hợp: "như lần trước" là điểm hội tụ mạnh, nhưng lần trước có thể đã không tốt. Thói quen có thể giữ nhóm ở một lựa chọn dở chỉ vì nó quen.
Góc nhìn hôm nay
Thomas Schelling được trao giải Nobel kinh tế năm 2005 (cùng Robert Aumann) cho các công trình giúp hiểu xung đột và hợp tác. Trong số đó, ý tưởng điểm hội tụ có lẽ là thứ dễ mang vào đời thường nhất. Nó cho thấy phối hợp không phải lúc nào cũng cần họp: một nhóm tốt là nhóm đã dựng sẵn đủ điểm hội tụ để khi không bàn được, mỗi người vẫn tự chọn đúng.
Thử ngay lần đi chơi tới: trước khi tản ra ở chỗ đông, mất mười giây chỉ một điểm gặp và nói một giờ hẹn. Mười giây đó có thể tiết kiệm cả tiếng đi tìm nhau.
Muốn đọc thêm, các câu đố phối hợp nằm ở mấy chương đầu của The Strategy of Conflict; phần còn lại của sách bàn về xung đột ở tầm lớn hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Điểm hội tụ Schelling là gì?
Đó là lựa chọn mà nhiều người cùng nghĩ tới khi phải phối hợp mà không bàn trước được, vì nó nổi bật hoặc quen thuộc với tất cả. Thomas Schelling mô tả khái niệm này trong cuốn The Strategy of Conflict năm 1960.
Ví dụ nổi tiếng nhất về điểm hội tụ là gì?
Schelling hỏi sinh viên: nếu phải gặp một người ở New York mà không hẹn trước giờ và chỗ, bạn sẽ đi đâu, lúc nào. Đa số chọn quầy thông tin nhà ga Grand Central, và gần như tất cả chọn mười hai giờ trưa.
Làm sao dùng điểm hội tụ trong đời sống?
Hẹn sẵn khi còn bàn được: chỉ một chỗ dễ nhận để gặp nếu lạc, chọn một giờ tròn dự phòng, thoả thuận phương án mặc định khi mất liên lạc. Như vậy mỗi người tự quyết được mà vẫn khớp với cả nhóm.
Vì sao người ta hay chọn chia đôi khi chia tiền?
Chia đôi là một điểm hội tụ: tròn, dễ thấy và ai cũng đoán người kia sẽ nghĩ tới. Nó không nhất thiết công bằng nhất trong mọi trường hợp, nhưng là chỗ hai bên dễ cùng dừng lại nhất.
Thomas Schelling là ai?
Thomas Schelling là nhà kinh tế học người Mỹ, tác giả cuốn The Strategy of Conflict (1960), được trao giải Nobel kinh tế năm 2005 cùng Robert Aumann cho các công trình giúp hiểu xung đột và hợp tác.
