Tư duy nhóm (groupthink) là lúc một nhóm muốn giữ hoà khí đến mức ngừng soi kỹ các phương án, im lặng trước nghi ngờ và chốt nhanh một lựa chọn mà nếu ngồi riêng, nhiều thành viên đã không đồng ý. Nhà tâm lý học Irving Janis mô tả hiện tượng này năm 1972, kèm tám dấu hiệu nhận biết và một loạt cách phòng. Cái nguy không nằm ở chỗ nhóm cãi nhau, mà ở chỗ nhóm hợp nhau quá.
Tư duy nhóm là gì, ai đặt ra khái niệm
Chữ "groupthink" xuất hiện trên tạp chí Fortune năm 1952 trong một bài của nhà báo William H. Whyte, lúc đó chỉ mang nghĩa chung là thói chạy theo số đông. Người biến nó thành một khái niệm có cấu trúc là Irving Janis, giáo sư tâm lý học ở Đại học Yale, trong cuốn Victims of Groupthink (1972), bản sửa năm 1982 đổi tên thành Groupthink.
Định nghĩa của Janis, nói gọn: đó là kiểu suy nghĩ mà người ta rơi vào khi gắn bó sâu với một nhóm gắn kết, lúc nỗ lực giữ sự nhất trí lấn át động lực đánh giá thực tế các cách làm khác. Điểm then chốt là chữ gắn kết. Một nhóm lỏng lẻo, ai cũng sẵn sàng bỏ đi, ít khi mắc tư duy nhóm. Nhóm bạn thân, ban cán sự lớp lâu năm, đội làm dự án đã qua nhiều lần cùng thắng mới là chỗ nó dễ mọc.
Cần nói thêm: Janis xây khái niệm chủ yếu bằng cách phân tích lại các quyết định lịch sử, không phải bằng thí nghiệm. Về sau, các nghiên cứu thực nghiệm kiểm lại mô hình của ông cho kết quả lẫn lộn: một số dấu hiệu được xác nhận, còn vai trò của sự gắn kết thì không rõ như ông nghĩ. Vì vậy nên xem tư duy nhóm là một bộ dấu hiệu cảnh báo hữu ích, không phải một quy luật chính xác.
Tám dấu hiệu Janis liệt kê
Janis gom tám triệu chứng thành ba nhóm. Bảng dưới giữ đúng tám mục của ông, kèm một ví dụ đời thường để dễ nhận ra.
| Nhóm | Dấu hiệu | Nghe thấy trong phòng họp lớp, nhóm bạn |
|---|---|---|
| Đánh giá nhóm quá cao | Ảo tưởng bất khả chiến bại | "Năm ngoái mình làm được thì năm nay chắc chắn được." |
| Tin vào sự đúng đắn tự nhiên của nhóm | "Mình làm vì cái chung, ai mà trách được." | |
| Đầu óc khép kín | Hợp lý hoá tập thể, gạt cảnh báo | "Thầy góp ý vậy thôi, chứ thầy đâu hiểu nhóm mình." |
| Định kiến về người ngoài nhóm | "Bên lớp kia làm gì biết tổ chức." | |
| Áp lực phải đồng nhất | Tự kiểm duyệt | Ai đó thấy kế hoạch hở nhưng nghĩ "nói ra lại mất vui". |
| Ảo tưởng nhất trí | Không ai phản đối nên tưởng ai cũng đồng ý. | |
| Ép thẳng người bất đồng | "Sao bạn cứ phá đám vậy?" | |
| Người "gác cổng" tự phong | Một bạn giữ lại tin xấu "để khỏi làm nhóm nản". |
Không cần đủ tám dấu hiệu mới đáng lo. Hai dấu hiệu dễ thấy nhất và hay đi cùng nhau là tự kiểm duyệt và ảo tưởng nhất trí: mỗi người im vì tưởng người khác đều đồng ý, và chính sự im lặng đó lại làm người khác tưởng mình đồng ý.
Điều kiện khiến nhóm dễ rơi vào
Janis không cho rằng nhóm nào cũng mắc. Ông nêu các điều kiện tiền đề, có thể hiểu thành câu hỏi tự kiểm trước một cuộc họp quan trọng:
- Nhóm rất gắn kết: ai cũng quý nhau, sợ làm mất lòng.
- Nhóm khép kín: không có người ngoài góp ý, không ai mang thông tin trái chiều vào.
- Người dẫn dắt nói ý mình trước: trưởng nhóm mở đầu bằng "mình nghĩ nên làm thế này", phần còn lại chỉ là gật.
- Không có cách làm định sẵn: không có bước liệt kê phương án, không có lượt phản biện.
- Thành viên quá giống nhau: cùng lớp, cùng quê, cùng cách nghĩ.
- Đang chịu sức ép: sắp hết hạn, vừa thất bại, cần một quyết định "cho xong".
Ghép lại sẽ thấy một bức tranh quen: một ban tổ chức họp lớp mười năm, toàn bạn thân, lớp trưởng cũ nói "đi Đà Lạt hai ngày như năm năm trước nhé", còn ba tuần nữa là tới hè. Không ai hỏi chuyện chi phí với những bạn đang khó khăn, chuyện bạn có con nhỏ không đi xa được, chuyện mùa đó đường lên Lâm Đồng đông xe. Kế hoạch qua nhanh, rồi tới ngày đi chỉ một nửa lớp đăng ký.
Tư duy nhóm khác đồng thuận lành mạnh ở chỗ nào
Nhóm nhất trí không có nghĩa là nhóm mắc tư duy nhóm. Một nhóm có thể đồng ý nhanh vì vấn đề đơn giản, vì dữ kiện rõ, vì mọi người thật sự cùng muốn một điều. Khác biệt nằm ở con đường đi tới nhất trí:
| Đồng thuận lành mạnh | Tư duy nhóm | |
|---|---|---|
| Phương án | Đã bày ra ít nhất hai, ba cách | Chỉ bàn một cách, ngay từ đầu |
| Phản đối | Được nói ra, được trả lời | Bị gạt, bị đùa cho qua, hoặc không ai dám nói |
| Rủi ro | Có người hỏi "nếu hỏng thì sao" | Hỏi câu đó bị coi là xui |
| Thông tin ngoài | Chủ động hỏi người ngoài | Tin trong nhóm là đủ |
| Sau khi chốt | Có điểm xem lại | Không ai muốn nhắc lại |
Một cách thử nhanh: sau khi chốt, hỏi riêng từng người "nếu được làm lại, bạn có chọn khác không". Nếu nhiều câu trả lời khác với lúc biểu quyết, nhóm vừa đồng ý ngoài miệng chứ chưa đồng ý thật.
Tư duy nhóm cũng hay bị lẫn với hai hiện tượng gần nó. Nghịch lý Abilene (có bài riêng trong danh mục này) là khi mọi người cùng không muốn mà vẫn đi, chủ yếu vì hiểu lầm ý nhau, không cần nhóm gắn kết. Phân cực nhóm là khi bàn bạc đẩy cả nhóm về phía cực đoan hơn ý ban đầu; phần đó thuộc về chuyện tranh luận nhiều hơn chuyện chốt việc.
Cách phòng: những việc làm được ngay ở buổi họp tới
Janis đề xuất một loạt biện pháp. Dưới đây là phiên bản rút gọn, đổi sang quy mô nhóm nhỏ: lớp học, câu lạc bộ, nhóm bạn, tổ làm việc.
Người dẫn dắt nói sau cùng
Đây là biện pháp rẻ nhất và hiệu quả nhất. Trưởng nhóm, người lớn tuổi nhất hay người được nể nhất giữ ý mình lại tới khi mọi người đã nói xong. Lời đầu tiên của người có uy tín gần như luôn thành cái mỏ mà cả cuộc bàn xoay quanh.
Giao hẳn một vai phản biện
Mỗi buổi chọn một người có nhiệm vụ tìm lỗ hổng. Vì là việc được giao, người đó không bị coi là phá đám. Nên xoay vòng để không ai bị gắn nhãn "người hay cãi". Bài về người phản biện được giao trong danh mục này bàn kỹ cái hay và giới hạn của cách làm đó.
Viết ra trước khi nói
Cho mọi người hai, ba phút ghi ý riêng ra giấy hoặc điện thoại rồi mới bàn. Ý đã viết ra thì khó bị cuốn theo người nói đầu tiên. Đây là cốt lõi của kỹ thuật nhóm danh nghĩa.
Mời người ngoài
Một người không thuộc nhóm, không ngại mất lòng, thường nhìn ra ngay chỗ cả nhóm bỏ qua. Với ban tổ chức họp lớp, đó có thể là một bạn ít khi tham gia; với nhóm làm đồ án, đó là anh chị khoá trên.
Chia nhóm nhỏ, rồi gộp lại
Cho hai nhóm nhỏ cùng giải một vấn đề độc lập. Nếu hai nhóm ra hai đáp án khác nhau, chỗ khác nhau chính là thứ cần bàn.
Buổi "cơ hội cuối"
Janis gợi ý sau khi đã có quyết định sơ bộ, nhóm họp lại thêm một lần chỉ để nói ra mọi nghi ngờ còn sót. Với nhóm nhỏ, chỉ cần để qua một đêm rồi nhắn hỏi: "Ai còn băn khoăn gì không, nói nốt trước khi đặt cọc."
Góc nhìn hôm nay: nhóm chat cũng mắc
Các nhóm chat làm tư duy nhóm khó thấy hơn. Một tin nhắn được nhiều người thả biểu tượng đồng ý trông như nhất trí, nhưng biểu tượng đó không cho biết ai đã đọc kỹ, ai chỉ bấm cho có. Người lặng im trong nhóm chat thì không ai thấy họ lặng im.
Vài quy ước nhỏ giúp ích:
- Việc quan trọng thì hỏi theo kiểu bắt buộc trả lời từng người, có lựa chọn "chưa đồng ý" rõ ràng chứ không chỉ "đồng ý".
- Trước khi chốt, một người nhắn riêng hai bạn ít nói nhất để hỏi ý.
- Ghi ra một câu "kế hoạch này hỏng nếu…" và để cả nhóm điền.
- Đặt hạn chót cho việc phản đối: "Tới 21 giờ tối nay không ai phản đối thì chốt." Có hạn chót thì người ngại nói biết đây là lúc phải nói.
Muốn đọc thêm, cuốn Groupthink (1982) của Janis vẫn là nguồn gốc, dù phần lớn ví dụ trong đó là các quyết định cấp nhà nước, nặng và xa đời thường. Phần đáng đọc nhất là các chương cuối, nơi ông bàn về cách phòng. Ở góc khác, wiki về thiên kiến nhận thức trong hệ này có bài về thảm hoạ tàu con thoi Challenger, một ca hay được nhắc khi bàn chuyện nhóm phớt lờ cảnh báo.
Câu hỏi tự kiểm mang về: "Trong buổi bàn vừa rồi, có ai nói một điều gì khiến cả nhóm khó chịu không?" Nếu không có, chưa chắc nhóm đã quyết đúng. Có thể chỉ là chưa ai dám nói.
Câu hỏi thường gặp
Tư duy nhóm là gì?
Tư duy nhóm là hiện tượng một nhóm gắn kết ưu tiên giữ hoà khí và sự nhất trí hơn việc đánh giá kỹ các phương án. Kết quả là nhóm bỏ qua cảnh báo, ít bàn phương án khác và chốt một lựa chọn mà nhiều người trong nhóm thật ra còn nghi ngờ.
Ai đưa ra khái niệm groupthink?
Chữ này xuất hiện trong bài của William H. Whyte trên tạp chí Fortune năm 1952. Irving Janis, nhà tâm lý học ở Đại học Yale, là người xây nó thành mô hình có dấu hiệu và cách phòng trong cuốn Victims of Groupthink năm 1972.
Dấu hiệu nào của tư duy nhóm dễ nhận ra nhất?
Dễ thấy nhất là tự kiểm duyệt và ảo tưởng nhất trí: từng người giữ nghi ngờ trong bụng vì tưởng ai cũng đồng ý, và sự im lặng đó lại được hiểu là đồng ý. Dấu hiệu nữa là ai nêu rủi ro thì bị coi là phá đám.
Làm sao tránh tư duy nhóm trong nhóm nhỏ?
Để người có uy tín nhất nói sau cùng, cho mọi người viết ý riêng trước khi bàn, giao hẳn một người vai phản biện và hỏi ý một người ngoài nhóm. Trước khi chốt việc quan trọng, nên để một khoảng thời gian cho ai còn băn khoăn nói nốt.
Tư duy nhóm khác nghịch lý Abilene thế nào?
Tư duy nhóm gắn với áp lực phải đồng nhất trong một nhóm gắn kết. Nghịch lý Abilene thì không cần áp lực đó: mọi người cùng không muốn nhưng hiểu lầm ý nhau, ai cũng tưởng người khác muốn nên cùng đồng ý một việc không ai thích.
