Phương pháp Delphi là cách đi tới đồng thuận bằng việc hỏi một nhóm chuyên gia qua nhiều vòng bảng hỏi, giấu tên, mỗi vòng cho họ xem tóm tắt câu trả lời của cả nhóm để tự điều chỉnh. Phương pháp ra đời ở tổ chức nghiên cứu RAND (Mỹ) trong thập niên 1950–1960. Nó hợp khi cần ý kiến của nhiều người giỏi ở xa nhau, và khi sợ người nổi tiếng nhất lấn át những người còn lại.
Nguồn gốc và cái tên
Delphi được phát triển tại RAND Corporation, một tổ chức nghiên cứu ở California, trong thập niên 1950. Hai cái tên gắn với nó nhiều nhất là Olaf Helmer và Norman Dalkey. Năm 1963, hai ông công bố một bài trên tạp chí Management Science mô tả việc dùng phương pháp này để thu ý kiến chuyên gia; năm 1964, báo cáo dự báo dài hạn của Theodore Gordon và Olaf Helmer đưa phương pháp tới đông đảo giới nghiên cứu.
Cái tên lấy từ đền Delphi ở Hy Lạp cổ, nơi người ta tới xin lời sấm. Nghĩ kỹ thì cái tên hơi trớ trêu: phương pháp được tạo ra để thay lời phán của một cá nhân bằng ý kiến có kiểm soát của cả nhóm, ngược hẳn với hình ảnh nhà tiên tri.
Năm 1975, Harold Linstone và Murray Turoff biên soạn cuốn The Delphi Method: Techniques and Applications, đến nay vẫn là tài liệu tham khảo chuẩn, và bản điện tử được các tác giả cho phổ biến rộng rãi.
Bốn đặc điểm làm nên Delphi
| Đặc điểm | Nghĩa là gì | Chặn được điều gì |
|---|---|---|
| Giấu tên | Người tham gia không biết ai trả lời gì, thậm chí có khi không biết ai trong nhóm | Nể người có tiếng, ngại trái ý cấp trên |
| Nhiều vòng | Thường hai đến bốn vòng hỏi | Ý kiến chốt vội từ ấn tượng ban đầu |
| Phản hồi có kiểm soát | Sau mỗi vòng, người điều phối gửi tóm tắt: số liệu tổng hợp và lý do của các ý khác biệt | Bàn lan man, cãi nhau cá nhân |
| Tổng hợp bằng thống kê | Kết quả nhóm là trung vị, khoảng phân tán, tỉ lệ đồng ý | Ý của người nói giỏi được tính nặng hơn |
Điểm tinh tế là giấu tên nhưng không cắt liên lạc. Người tham gia vẫn được nghe lý lẽ của nhau, chỉ không biết lý lẽ đó của ai. Họ đổi ý vì lý lẽ thuyết phục, không phải vì người nói có chức to.
Một vòng Delphi diễn ra thế nào
- Chọn câu hỏi và chọn người. Ban điều phối xác định vấn đề cần đồng thuận và mời một nhóm chuyên gia, thường từ mười đến vài chục người, có hiểu biết thật về vấn đề.
- Vòng 1: câu hỏi mở. Mỗi người trả lời riêng: những yếu tố nào quan trọng, nên ưu tiên gì. Ban điều phối gom các ý, gộp ý trùng, biến thành danh sách mục.
- Vòng 2: chấm mức độ. Mỗi người chấm từng mục, ví dụ theo thang từ 1 đến 9 về mức quan trọng. Ban điều phối tính trung vị và độ phân tán.
- Vòng 3: xem lại. Mỗi người nhận lại bảng tổng hợp, thấy câu trả lời của mình nằm ở đâu so với nhóm. Ai lệch xa được mời giải thích hoặc điều chỉnh.
- Dừng khi đủ. Khi các ý không còn thay đổi nhiều, hoặc đạt ngưỡng đồng thuận đã định trước, ban điều phối chốt kết quả.
Ngưỡng đồng thuận nên được đặt trước khi bắt đầu, chẳng hạn "ít nhất 70% người chấm từ 7 trở lên". Đặt ngưỡng sau khi thấy kết quả thì rất dễ chọn con số khớp với điều mình muốn.
Delphi được dùng ở đâu
- Y học: soạn hướng dẫn chuyên môn ở những chỗ chưa đủ bằng chứng nghiên cứu, bằng cách hỏi ý nhiều chuyên gia. Một biến thể nổi tiếng là phương pháp RAND/UCLA, kết hợp các vòng chấm điểm riêng với một buổi họp mặt, dùng để đánh giá mức hợp lý của các can thiệp y tế.
- Giáo dục: chọn năng lực cốt lõi cần đưa vào chương trình, xây bộ tiêu chí đánh giá.
- Quy hoạch, môi trường: xếp thứ tự ưu tiên các vấn đề khi các bên có quan điểm khác nhau.
- Nghiên cứu khoa học: xây bộ câu hỏi, bộ chỉ số khi chưa có chuẩn.
Điểm chung: câu hỏi phức tạp, bằng chứng chưa đủ, người hiểu biết lại ở rải rác và có vai vế khác nhau.
Thu nhỏ Delphi cho việc thường ngày
Không cần là viện nghiên cứu mới dùng được tinh thần Delphi. Hình dung tổ chuyên môn của một trường ở Đà Nẵng cần chọn ba chủ đề kỹ năng sống cho khối lớp 6 năm tới. Tổ có tổ trưởng lâu năm, vài giáo viên trẻ và cần hỏi thêm hai thầy cô trường bạn.
- Vòng 1: gửi biểu mẫu ẩn danh: "Ghi ba chủ đề bạn thấy học sinh lớp 6 cần nhất, kèm một câu lý do."
- Vòng 2: gom thành danh sách mười hai chủ đề, gửi lại cho mọi người chấm từ 1 đến 5.
- Vòng 3: gửi bảng kết quả, kèm vài lý do tiêu biểu của những người chấm khác số đông. Ai muốn đổi điểm thì đổi.
- Chốt: ba chủ đề điểm cao nhất, kèm tóm tắt các ý thiểu số đáng lưu ý.
Cả quá trình mất chừng một tuần qua tin nhắn, mỗi người tốn khoảng mười lăm phút. Tổ trưởng không phải lo ý mình lấn át, giáo viên trẻ không phải ngại cãi người lớn.
Điểm yếu và cách tránh
| Điểm yếu | Biểu hiện | Cách giảm |
|---|---|---|
| Đồng thuận bị ép | Người lệch ý đổi điểm cho khớp chỉ để xong | Ghi lại và báo cáo cả ý thiểu số, không chỉ trung vị |
| Người bỏ ngang | Qua mỗi vòng, số người trả lời rơi rớt dần | Ít vòng, bảng hỏi ngắn, báo trước lịch |
| Câu hỏi dẫn dắt | Cách viết câu hỏi đã gợi sẵn đáp án | Cho người ngoài đọc thử bảng hỏi |
| Chọn người lệch | Toàn chuyên gia cùng trường phái | Mời người có góc nhìn khác nhau một cách có chủ ý |
| Ban điều phối thiên vị | Tóm tắt lý lẽ chọn lọc theo ý người điều phối | Gửi nguyên văn các lý do, hoặc nhờ hai người cùng tóm tắt |
Cũng phải nói thẳng: Delphi đo sự đồng ý, không đo sự đúng. Một nhóm chuyên gia có thể đồng thuận cao về một điều về sau được chứng minh là sai. Kết quả Delphi nên được xem là ý kiến tốt nhất hiện có khi chưa có bằng chứng rõ hơn, không phải chân lý.
Góc nhìn hôm nay
Nhờ biểu mẫu trực tuyến, làm một vòng Delphi nhỏ giờ rẻ hơn bao giờ hết. Bài học lớn nhất của nó vẫn dùng được cả khi không làm đủ quy trình: tách ý kiến khỏi danh tính người nói, và cho người ta cơ hội đổi ý sau khi nghe lý lẽ.
So với kỹ thuật nhóm danh nghĩa (bài khác trong danh mục), Delphi hợp hơn khi người tham gia ở xa, bận, hoặc chênh lệch vai vế quá lớn để có thể nói thật khi ngồi cùng bàn. Nhóm danh nghĩa hợp hơn khi cần chốt trong một buổi.
Thử ngay: lần tới phải chốt một việc cần ý kiến của nhiều người không tiện họp, hãy làm hai vòng: vòng đầu hỏi mở và giấu tên, vòng hai gửi lại tổng hợp để mọi người chấm. Chỉ hai vòng đã khác hẳn một cuộc thăm dò "ai đồng ý thả tim".
Câu hỏi thường gặp
Phương pháp Delphi là gì?
Delphi là cách thu ý kiến và đi tới đồng thuận của một nhóm chuyên gia qua nhiều vòng bảng hỏi giấu tên. Sau mỗi vòng, người tham gia nhận tóm tắt câu trả lời của cả nhóm và có thể điều chỉnh ý mình ở vòng sau.
Phương pháp Delphi ra đời khi nào, ở đâu?
Phương pháp được phát triển ở tổ chức nghiên cứu RAND của Mỹ trong thập niên 1950–1960, gắn với Olaf Helmer và Norman Dalkey. Cái tên lấy từ đền Delphi của Hy Lạp cổ, nơi người xưa đến xin lời sấm.
Một cuộc Delphi cần bao nhiêu vòng?
Thường từ hai đến bốn vòng. Nhóm dừng khi các câu trả lời không còn thay đổi nhiều hoặc khi đạt ngưỡng đồng thuận đã đặt trước, ví dụ 70% người tham gia cùng chấm ở mức cao.
Delphi có nhược điểm gì?
Người tham gia có thể đổi ý chỉ để khớp số đông, số người trả lời rơi rớt qua các vòng, và cách đặt câu hỏi hay cách tóm tắt có thể dẫn dắt kết quả. Delphi đo mức đồng ý của chuyên gia, không bảo đảm điều được đồng ý là đúng.
Delphi khác khảo sát ý kiến thông thường ở đâu?
Khảo sát thông thường hỏi một lần rồi tổng hợp. Delphi hỏi nhiều vòng, gửi lại kết quả và lý lẽ của nhóm để mỗi người cân nhắc lại, nên ý kiến cuối cùng đã qua tranh luận gián tiếp mà vẫn giữ được sự giấu tên.
