Nghịch lý Abilene là lúc cả nhóm cùng làm một việc mà không ai trong nhóm thật sự muốn, chỉ vì mỗi người tưởng những người khác muốn. Khái niệm do Jerry B. Harvey, giáo sư quản trị ở Đại học George Washington, nêu năm 1974. Gốc của nó không phải là cãi nhau mà là không dám nói ra điều mình đồng ý với nhau.
Câu chuyện chuyến đi Abilene
Harvey mở bài viết năm 1974 trên tạp chí Organizational Dynamics bằng một chuyện gia đình mà ông kể là có thật. Một buổi chiều tháng Bảy ở thị trấn Coleman, bang Texas, nhiệt độ khoảng 40 độ C. Harvey, vợ và bố mẹ vợ đang ngồi ngoài hiên, có quạt, có nước mát, khá dễ chịu.
Bố vợ bỗng đề nghị lái xe tới Abilene, cách chừng 85 cây số, ăn tối ở một quán ăn tự chọn. Vợ Harvey nói nghe hay đấy. Harvey thì ngại đường xa và nóng, nhưng sợ mình lạc nhịp nên bảo được, chỉ mong mẹ vợ cũng muốn đi. Mẹ vợ nói dĩ nhiên là muốn, lâu rồi chưa đi Abilene.
Cả nhà lên chiếc xe Buick đời 1958 không có máy lạnh, đi trong bụi và nóng, ăn một bữa dở, rồi lại lái về. Bốn tiếng sau họ về tới nhà, mệt rã. Đến lúc đó mới vỡ ra: mẹ vợ nói thật bà muốn ở nhà, chỉ đi vì thấy mọi người hào hứng. Vợ Harvey nói chỉ đi để chiều cả nhà. Còn bố vợ, người khởi xướng, thì bảo ông chưa bao giờ muốn đi, chỉ sợ mọi người ngồi nhà buồn nên gợi ý cho có chuyện.
Bốn người, bốn ý giống hệt nhau là "ở nhà cho khoẻ", vậy mà cùng quyết định đi.
Vì sao gọi là nghịch lý
Thông thường ta nghĩ nhóm chọn sai vì bất đồng: người này muốn A, người kia muốn B, rồi phe mạnh thắng. Harvey chỉ ra điều ngược lại: nhiều nhóm hỏng việc không vì bất đồng mà vì quản lý sự đồng ý kém. Mọi người thật ra đồng ý với nhau, nhưng ai cũng giấu ý thật, nên nhóm đi theo một phương án không ai chọn.
Tên đầy đủ của bài báo nói đúng ý này: The Abilene Paradox: The Management of Agreement, tức "quản lý sự đồng ý". Năm 1988, Harvey gom bài viết cùng nhiều bài khác vào cuốn The Abilene Paradox and Other Meditations on Management.
Dấu hiệu một nhóm đang "đi Abilene"
Harvey liệt kê các dấu hiệu. Viết lại theo ngôn ngữ đời thường:
- Từng người, khi ngồi riêng, đều thấy tình hình giống nhau.
- Từng người, khi ngồi riêng, đều biết nên làm gì.
- Nhưng không ai nói ra mong muốn đó với nhóm, nên mỗi người hiểu sai ý người khác.
- Dựa trên cái hiểu sai đó, cả nhóm chốt một việc trái với mong muốn của chính các thành viên.
- Làm xong, mọi người bực bội, mệt mỏi, quay ra trách nhau.
- Nếu không ai gỡ, lần sau nhóm lại lặp lại y hệt.
Dấu hiệu thứ năm là thứ dễ nhận nhất. Nếu sau một buổi đi chơi, một chuyến dã ngoại hay một kế hoạch chung, câu cửa miệng là "mà ai bày ra vụ này vậy", nhiều khả năng nhóm vừa đi Abilene.
Vì sao người ta im lặng
Harvey không cho rằng người ta im vì yếu đuối. Ông chỉ ra mấy nỗi sợ rất bình thường:
- Ngại phải hành động: nói "mình không muốn đi" nghĩa là phải đứng ra, phải giải thích, có thể phải đưa phương án khác.
- Tưởng tượng điều tệ: "nói ra chắc mọi người nghĩ mình kém vui", "sếp sẽ nghĩ mình không nhiệt tình". Những hình dung này thường to hơn thực tế nhiều.
- Sợ bị tách khỏi nhóm: Harvey coi đây là gốc sâu nhất. Con người sợ bị lẻ loi, nên chấp nhận đi một chuyến mình không muốn còn hơn bị nhìn như kẻ ngoài.
Điều trớ trêu là chính nỗi sợ bị tách khỏi nhóm lại dẫn tới kết cục mọi người bực nhau, nhóm rạn hơn.
Abilene trong đời thường Việt Nam
Vài cảnh rất quen:
- Liên hoan cuối năm của phòng: trưởng phòng hỏi "năm nay đi hát như mọi năm nhé?", ai cũng gật. Thật ra nửa phòng muốn về sớm với con, trưởng phòng thì đang mệt, chỉ đề nghị vì nghĩ nhân viên thích.
- Nhóm bạn đại học ở Cần Thơ: một bạn rủ "sáng chủ nhật dậy sớm đi chợ nổi Cái Răng không?", cả nhóm nhắn "ok luôn". Năm giờ sáng, mọi người ngáp dài, cuối cùng hoá ra ai cũng chỉ muốn ngủ bù sau tuần thi.
- Câu lạc bộ: ban chủ nhiệm giữ một hoạt động định kỳ ít người dự, vì không ai muốn là người đầu tiên đề nghị bỏ "truyền thống".
- Nhóm làm đồ án: cả nhóm theo một đề tài khó vì tưởng bạn nhóm trưởng tâm huyết với nó, trong khi nhóm trưởng chọn vì nghĩ cả nhóm muốn thử thách.
Điểm chung: không ai ép ai. Chỉ có những cái gật đầu lịch sự chồng lên nhau.
Abilene khác tư duy nhóm thế nào
Hai khái niệm hay bị dùng lẫn. Bảng sau tách chúng ra:
| Nghịch lý Abilene | Tư duy nhóm | |
|---|---|---|
| Người nêu | Jerry B. Harvey, 1974 | Irving Janis, 1972 |
| Ý thật của thành viên | Ai cũng không muốn, giống nhau | Có thể thật sự tin phương án, hoặc nghi ngờ nhưng nén lại |
| Cơ chế chính | Hiểu sai ý nhau, ngại nói | Áp lực đồng nhất trong nhóm gắn kết |
| Cần nhóm gắn kết không | Không cần, nhóm mới quen cũng mắc | Thường gắn với nhóm gắn kết |
| Sau sự việc | Bực, trách nhau, "ai bày ra vậy" | Thường vẫn bênh quyết định |
| Cách gỡ chính | Một người dám nói thật ý mình | Quy trình phản biện, người ngoài, nói sau cùng |
Cách gỡ: một câu nói đúng lúc
Lời khuyên cốt lõi của Harvey đơn giản đến bất ngờ: cần một người đứng ra nói ý thật của mình, theo cách không đổ lỗi. Thường chỉ cần một người mở lời là cả nhóm thở ra.
Câu nói mở lối
Thay vì "kế hoạch này dở", hãy nói về chính mình: "Nói thật là mình hơi ngại đi xa hôm nay. Mọi người thấy sao, có ai cũng vậy không?" Câu này không bắt ai phải nhận sai, chỉ mở cửa cho người khác nói thật.
Hỏi kiểu cho phép từ chối
Người khởi xướng có thể gỡ trước bằng cách hỏi rộng: "Mình gợi ý thôi, ở nhà nghỉ cũng được, mọi người thích cái nào?" Câu hỏi có sẵn đường lui giúp người khác chọn thật.
Hỏi riêng, không hỏi chung
Trong nhóm chat, câu "mọi người ok không?" gần như chỉ nhận về chữ ok. Hỏi riêng hai, ba người, hoặc làm một khảo sát có lựa chọn "không muốn lắm", thường cho bức tranh khác hẳn.
Cho phép rút lại
Một quy ước nhỏ trong nhóm: ai cũng được nói "mình nghĩ lại rồi" trước một mốc nhất định, không bị trách. Quy ước này làm giảm cái giá của việc nói thật.
Góc nhìn hôm nay
Giá trị lớn nhất của câu chuyện Abilene là nó buồn cười, dễ kể và dễ nhớ. Nhiều nhóm làm việc ở các nước đã biến "Abilene" thành một từ lóng nội bộ: chỉ cần ai đó hỏi "có phải mình đang đi Abilene không?", cả phòng hiểu ngay và tự kiểm lại. Một nhóm bạn hay một câu lạc bộ hoàn toàn có thể chọn một câu tương tự của riêng mình.
Muốn đọc thêm, bài báo gốc năm 1974 của Harvey ngắn và dễ đọc, được in lại nhiều lần. Đoạn kể chuyện gia đình chỉ chiếm vài trang đầu; phần còn lại là các tình huống trong tổ chức.
Thử trong tuần này: lần tới nhóm bạn rủ một việc mà bạn không hào hứng, đừng gật ngay. Nói một câu thật, nhẹ nhàng, rồi xem bao nhiêu người hoá ra cũng nghĩ giống mình.
Câu hỏi thường gặp
Nghịch lý Abilene là gì?
Nghịch lý Abilene là khi một nhóm cùng làm một việc mà không thành viên nào thật sự muốn, vì ai cũng tưởng người khác muốn. Jerry B. Harvey nêu khái niệm này năm 1974 qua câu chuyện một gia đình lái xe đi ăn tối ở Abilene, Texas giữa trời nóng.
Ai đặt ra nghịch lý Abilene?
Jerry B. Harvey, giáo sư quản trị ở Đại học George Washington, đăng bài "The Abilene Paradox: The Management of Agreement" trên tạp chí Organizational Dynamics năm 1974. Năm 1988 ông in cuốn sách cùng tên gom nhiều bài viết khác.
Làm sao tránh nghịch lý Abilene trong nhóm?
Cần ít nhất một người nói thật ý mình theo cách không trách ai, ví dụ "mình hơi ngại, có ai cũng vậy không". Người khởi xướng nên hỏi kiểu cho phép từ chối, và việc quan trọng thì nên hỏi riêng từng người thay vì hỏi chung trong nhóm chat.
Nghịch lý Abilene khác tư duy nhóm ở đâu?
Ở nghịch lý Abilene, mọi người cùng không muốn nhưng hiểu lầm ý nhau. Tư duy nhóm là áp lực giữ nhất trí trong một nhóm gắn kết, khiến nhóm bỏ qua phản biện. Abilene có thể xảy ra cả trong nhóm mới quen.
Vì sao người ta không dám nói ra ý thật?
Theo Harvey, người ta ngại phải đứng ra hành động, tưởng tượng mọi người sẽ đánh giá mình xấu và nhất là sợ bị tách khỏi nhóm. Những nỗi sợ này thường lớn hơn thực tế rất nhiều.
