Do dự kéo dài ảnh hưởng cuộc sống: khi nào nên gặp chuyên gia tâm lý

Nên gặp chuyên gia tâm lý khi sự do dự kéo dài nhiều tuần, lan sang hầu hết các quyết định, và bắt đầu làm hỏng việc học, việc làm, giấc ngủ hay các mối quan hệ — nhất là khi đi kèm lo âu, buồn chán kéo dài. Do dự thông thường thì tự chỉnh được bằng hạn chót, quy tắc, thu hẹp lựa chọn. Còn khi các mẹo đó không còn tác dụng, đó là tín hiệu nên có người được đào tạo cùng nhìn vào, chứ không phải lý do để tự trách mình yếu.

Do dự thường ngày và do dự đáng lưu tâm

Ai cũng có lúc phân vân lâu: chọn ngành, chọn chỗ trọ, có nên nhận một lời mời hay không. Đó là chuyện bình thường, nhiều khi còn cần thiết. Các bài trước trong danh mục này đã bàn những cách tự gỡ: gọi tên nỗi sợ, đặt hạn chót, ngừng chờ thông tin không đổi được lựa chọn, đặt quy tắc cho việc lặp lại.

Do dự trở nên đáng lưu tâm không phải vì nó dài, mà vì nó lan rộng, dai dẳng và gây hại. Bảng dưới giúp nhìn rõ sự khác nhau. Đây không phải công cụ chẩn đoán; nó chỉ giúp mình quyết có nên đi hỏi người có chuyên môn hay không.

Những dấu hiệu nên đi gặp chuyên gia

Nếu thấy mình hoặc người thân có nhiều dấu hiệu dưới đây, kéo dài khoảng hai tuần trở lên, nên đặt lịch gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ:

• Không quyết nổi cả những việc rất nhỏ, mỗi ngày đều thấy bế tắc.
• Cần hỏi người khác trấn an liên tục ("chắc chưa?", "có sao không?"), hỏi xong một lúc lại lo tiếp.
• Kiểm tra, xem lại, làm lại nhiều lần mà vẫn không yên tâm.
• Né tránh hẳn những tình huống phải chọn: không đi chợ, không trả lời tin nhắn, giao hết cho người khác.
• Mất ngủ, ăn uống thất thường, mệt mỏi kéo dài.
• Buồn chán, mất hứng thú với những thứ trước đây thích, thấy mình vô dụng hoặc có lỗi.
• Việc học, việc làm sa sút rõ; người xung quanh bắt đầu nhắc.

Lý do các dấu hiệu này quan trọng: do dự kéo dài đôi khi không đứng một mình. Trong các tiêu chuẩn chẩn đoán tâm thần được dùng rộng rãi, như DSM-5 của Hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ, "khó tập trung hoặc thiếu quyết đoán gần như mỗi ngày" được liệt kê trong các triệu chứng của giai đoạn trầm cảm. Các nhà nghiên cứu về lo âu cũng mô tả khái niệm "không chịu được sự không chắc chắn" (intolerance of uncertainty), gắn với lo âu lan toả. Chỉ người có chuyên môn mới đánh giá được trường hợp cụ thể; bài này chỉ nêu ra để người đọc hiểu vì sao không nên coi nhẹ.

Khi khẩn cấp: nếu mình hoặc người thân có ý nghĩ tự làm hại bản thân, hoặc đang trong tình trạng nguy hiểm, hãy gọi ngay 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất, và làm theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Với trẻ em và người chưa thành niên, có thể gọi thêm Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.

Gặp ai: chuyên viên tâm lý, bác sĩ tâm thần khác nhau thế nào

Nhiều người ngại vì không biết nên tìm ai. Có thể hình dung như sau:

Không chắc nên bắt đầu ở đâu thì cứ bắt đầu ở nơi gần và dễ tiếp cận nhất — phòng tham vấn của trường, hoặc bác sĩ ở bệnh viện mình hay khám. Họ sẽ giới thiệu tiếp nếu cần. Nên chọn nơi có giấy phép hoạt động rõ ràng, người hỗ trợ có bằng cấp chuyên ngành; cẩn thận với những lời hứa "chữa khỏi sau một buổi".

Buổi đầu tiên thường diễn ra thế nào

Nỗi lo "vào đó không biết nói gì" khiến nhiều người hoãn mãi — một kiểu do dự chồng lên do dự. Thật ra buổi đầu thường khá nhẹ nhàng:

1. Người hỗ trợ hỏi lý do mình tới, chuyện đã kéo dài bao lâu, ảnh hưởng tới đời sống thế nào.
2. Hỏi thêm về giấc ngủ, ăn uống, công việc, gia đình, sức khoẻ.
3. Có thể đề nghị làm một vài bảng câu hỏi.
4. Cùng bàn bước tiếp theo: hẹn gặp lại, giới thiệu sang chuyên khoa khác, hoặc vài việc nhỏ để thử ở nhà.

Với những khó khăn liên quan tới lo âu và do dự, liệu pháp nhận thức – hành vi (CBT) là một hướng trị liệu tâm lý thường được dùng; chọn cách nào là việc của chuyên gia sau khi đánh giá. Mình không cần biết trước tên phương pháp, chỉ cần nói thật những gì đang trải qua.

Chuẩn bị trước khi đi: hai tuần ghi chép

Một việc làm được ngay để buổi gặp có ích hơn: ghi chép ngắn trong khoảng hai tuần.

• Mỗi ngày một dòng: hôm nay kẹt ở quyết định nào, mất bao lâu, cuối cùng ra sao.
• Giấc ngủ: ngủ lúc mấy giờ, thức dậy mấy lần.
• Cảm xúc nổi bật trong ngày, một hai chữ là đủ: lo, buồn, cáu, trống rỗng, bình thường.
• Những gì đã thử để tự gỡ, và cái nào có, không có tác dụng.

Mang theo tờ ghi chép, mình không phải cố nhớ lại khi ngồi trước người lạ. Chính việc ghi cũng giúp nhiều người nhìn rõ mình hơn.

Khi người thân là người đang kẹt

Đôi khi người cần hỗ trợ không nhận ra, hoặc ngại nói. Cha mẹ, anh chị em, bạn bè có thể giúp bằng những việc nhỏ:

• Nói điều mình thấy, không gắn nhãn. "Dạo này em thấy anh khó ngủ, chuyện gì cũng phân vân rất lâu" tốt hơn nhiều so với "anh bị làm sao ấy".
• Đừng quyết hộ mọi thứ. Quyết hộ giúp được hôm nay nhưng có thể làm người kia càng ngại tự chọn. Giúp thu hẹp còn hai phương án, rồi để họ chốt.
• Đừng trấn an liên tục. Trả lời "chắc chắn không sao" lần thứ mười thường không làm bớt lo. Có thể nói nhẹ: "Mình đã bàn chuyện này rồi, mình tin em quyết được."
• Đề nghị đi cùng. "Cuối tuần anh chở em đi khám nhé" dễ nhận lời hơn "em nên đi khám đi".

Với trẻ em và tuổi teen, cha mẹ tránh nói con là "đứa hay do dự", "đứa nhút nhát". Nếu thấy con lo âu kéo dài, ngại đến trường, hỏi đi hỏi lại một chuyện, nên trao đổi với thầy cô, phòng tham vấn của trường hoặc bác sĩ nhi.

Góc nhìn hôm nay: đi gặp chuyên gia cũng là một quyết định dứt khoát

Ở nhiều gia đình Việt, chuyện đi gặp chuyên gia tâm lý vẫn bị nhìn với chút ngại ngùng, như thể chỉ dành cho người "có vấn đề nặng". Thật ra, đi khám khi do dự kéo dài cũng giống đi khám khi ho mãi không dứt: không cần đợi tới lúc nặng. Ngày càng nhiều trường đại học, bệnh viện có phòng tham vấn, khoa tâm lý, giúp việc này dễ hơn trước.

Thứ để mang về: nếu đã đọc tới đây và thấy mình trong phần lớn các dấu hiệu ở trên, hãy làm một việc nhỏ trong tuần này — tìm số điện thoại phòng tham vấn của trường hoặc khoa tâm lý của một bệnh viện gần nhà, và đặt một lịch hẹn. Không cần chắc chắn mình "đủ nặng" để đi. Chọn đi, thay vì chờ thêm, đã là một quyết định dứt khoát.