Quy tắc cá nhân: quyết sẵn một lần để khỏi phải nghĩ lại mỗi ngày

Quy tắc cá nhân là một quyết định mình chốt một lần cho cả loạt tình huống giống nhau, để mỗi lần tình huống tới thì chỉ việc làm theo, khỏi cân nhắc lại từ đầu. "Món dưới một trăm nghìn mà cần thì mua luôn", "lời mời ngày thường thì trả lời trong 24 giờ" là những quy tắc như vậy. Chúng không làm ta cứng nhắc nếu viết đúng cách; chúng giải phóng sức suy nghĩ cho những việc thật sự cần nghĩ.

Quyết từng lần và quyết một lần: khác nhau ở đâu

Hầu hết chúng ta quyết theo kiểu "tới đâu tính tới đó". Sáng nay ăn gì, tối nay có đi chơi với nhóm không, món đồ này có nên mua không. Mỗi câu hỏi được xử lý như một chuyện mới tinh, dù tuần trước, tháng trước ta đã gặp y hệt.

Quyết theo quy tắc thì khác: ta nhìn cả dòng tình huống thay vì một tình huống đơn lẻ, rồi chốt một câu trả lời cho cả dòng. Câu hỏi đổi từ "lần này có nên không?" sang "loại việc này, mình xử lý thế nào?".

Vì sao quy tắc làm bớt do dự

Chuyển quyết định về lúc mình tỉnh táo

Do dự hay ập tới đúng lúc khó nghĩ nhất: chín giờ tối, bụng đói, điện thoại báo khuyến mãi sắp hết. Quy tắc cho phép ta quyết vào buổi sáng Chủ nhật thong thả, rồi để quyết định đó "làm việc" thay mình suốt tuần. Chuyện đầu óc cạn sức sau một ngày phải chọn liên tục, wiki suy nghĩ của hệ đã bàn riêng; ở đây chỉ cần dùng hệ quả của nó: dời bớt quyết định ra khỏi những giờ khó.

Chặn cuộc mặc cả với chính mình

Nhà tâm thần học George Ainslie, trong các sách của ông như Breakdown of Will (2001), mô tả quy tắc cá nhân như một cách gom nhiều lựa chọn nhỏ thành một lựa chọn lớn. Khi "hôm nay thức khuya chút cũng được" chỉ là chuyện một tối, ta dễ chiều mình. Khi nó là chuyện "có giữ quy tắc ngủ trước 23 giờ hay không", cái giá của việc phá lệ hiện rõ hơn. Ainslie cũng chỉ ra quy tắc hiệu quả nhất khi có "vạch rõ" — ranh giới dễ nhận ra, khó cãi lý — thay vì những câu mơ hồ như "ngủ sớm một chút".

Không phải mở lại vết thương mỗi lần

Với người hay do dự, mỗi quyết định nhỏ đều kéo theo một vòng lo: sợ sai, sợ phí, sợ người khác nghĩ gì. Quy tắc cắt vòng đó từ gốc. Người đã quyết "đám cưới đồng nghiệp cùng phòng thì đi, đồng nghiệp phòng khác thì gửi quà" không phải băn khoăn lại mỗi khi có thiệp hồng.

Năm kiểu quy tắc hay dùng

Kiểu "phân xử khi hoà" đặc biệt hợp với người hay kẹt ở thế con lừa Buridan (bài riêng trong danh mục này). Kiểu "hạn trả lời" hợp với người hay treo lời mời, để rồi tình thế chọn thay mình.

Viết một quy tắc tốt: bốn điều kiện

1. Cụ thể tới mức người khác đọc cũng hiểu. "Tiêu tiền hợp lý" không phải quy tắc. "Mua quần áo tối đa một món mỗi tháng" là quy tắc. Phép thử: đưa cho bạn cùng phòng đọc, bạn ấy có biết lúc nào mình đang phá lệ không?
2. Ghi sẵn ngoại lệ. Quy tắc không có ngoại lệ sẽ bị vỡ ở lần đầu gặp chuyện bất thường, và khi đã vỡ một lần thì ta dễ bỏ luôn. Viết luôn: "trừ khi đi đám cưới người thân", "trừ khi có việc gấp của gia đình".
3. Có ngày xem lại. Ghi "xem lại sau ba tháng". Hoàn cảnh đổi — chuyển trọ, đổi việc, lên năm cuối — quy tắc cũ có thể không còn hợp. Xem lại theo lịch thì không phải dằn vặt "có nên bỏ không" mỗi ngày.
4. Chỉ quản việc của mình. Quy tắc cá nhân là cam kết với bản thân. "Không bao giờ để ai đợi quá mười phút" là quy tắc của mình. "Ai trễ hẹn là mình nghỉ chơi" là đặt luật cho người khác, chuyện đó cần bàn với họ.

Câu hỏi tự kiểm: "Trong tháng qua, mình đã quyết đi quyết lại chuyện gì quá ba lần?" Chuyện đó là ứng viên đầu tiên cho một quy tắc.

Khi quy tắc thành cái lồng

Quy tắc là công cụ, không phải luật trời. Có ba dấu hiệu quy tắc đang hại nhiều hơn giúp:

• Ta giữ quy tắc dù rõ ràng nó vô lý trong tình huống này. Quy tắc "không ăn ngoài" mà vẫn giữ khi cả nhóm làm đồ án tới mười giờ đêm, ai cũng đói — đó là cứng nhắc chứ không phải kỷ luật.
• Phá lệ một lần thì thấy tội lỗi nặng nề, rồi bỏ hẳn. Cách nghĩ "đằng nào cũng hỏng rồi" là dấu hiệu quy tắc đặt quá chặt. Sửa quy tắc cho thực tế hơn, đừng sửa mình thành người sắt.
• Số quy tắc tăng mãi, việc gì cũng phải có luật. Nếu ta cần quy tắc cho từng bước trong ngày, và lo lắng dữ dội khi không làm đúng, đó có thể không còn là chuyện thói quen. Bài cuối danh mục này bàn khi nào nên gặp chuyên gia tâm lý.

Quy tắc tốt giống tay vịn cầu thang: có thì đi nhanh và yên tâm hơn, nhưng không ai bắt mình phải bám vào nó từng bậc.

Quy tắc khác gì kế hoạch "nếu… thì…"

Hai thứ hay bị nhầm. Kế hoạch "nếu… thì…" của Peter Gollwitzer (1999) gắn một hành động với một tình huống cụ thể sắp tới, chủ yếu để thực hiện một mục tiêu đã chọn; danh mục khung quyết nhanh của wiki này có bài riêng. Quy tắc cá nhân rộng hơn: nó trả lời trước cho cả một loại câu hỏi "có hay không", "chọn cái nào". Có thể dùng cả hai: quy tắc nói chọn gì, kế hoạch "nếu… thì…" nói làm lúc nào.

Ví dụ: một tuần đặt quy tắc của Thảo

Thảo, nhân viên văn phòng ở Thành phố Hồ Chí Minh, thấy mình mất rất nhiều thời gian cho chuyện vặt. Thảo ghi lại một tuần những lần phân vân, rồi gom thành bốn quy tắc:

1. Trưa ăn gì: thứ Hai đến thứ Tư ăn cơm mang theo; thứ Năm, thứ Sáu đi ăn cùng đồng nghiệp, ai rủ trước thì đi theo người đó.
2. Mua đồ trên mạng: món dưới 150.000 đồng mà đang thật sự cần thì mua; còn lại bỏ vào giỏ, tối Chủ nhật xem lại một lượt, món nào hết thích thì xoá.
3. Lời mời cuối tuần: trả lời trong 24 giờ; mỗi tháng giữ ít nhất một cuối tuần trống để về thăm nhà.
4. Việc nhỏ dưới năm phút (gửi một file, trả lời một câu hỏi): làm luôn, không ghi vào danh sách.

Sau một tháng, Thảo bỏ quy tắc thứ tư vì nó làm Thảo bị kéo khỏi việc chính quá nhiều lần, giữ ba quy tắc còn lại. Điều Thảo nhận ra: không phải mọi quy tắc đều hợp, nhưng chỉ riêng việc ngồi gom các lần phân vân đã cho thấy mình kẹt ở đâu.

Góc nhìn hôm nay: bắt đầu bằng ba quy tắc

Đừng viết hai mươi quy tắc trong một tối — đó là cách nhanh nhất để không giữ được cái nào. Làm thử tuần này:

• Bảy ngày, mỗi lần thấy mình phân vân chuyện vặt, ghi một dòng vào ghi chú điện thoại.
• Cuối tuần, tìm ba chuyện lặp lại nhiều nhất.
• Viết cho mỗi chuyện một quy tắc theo bốn điều kiện ở trên, kèm ngày xem lại.

Ông bà ta cũng có kiểu quy tắc này, chỉ là gọi bằng tên khác: nếp nhà. Câu quen thuộc "mùng Một Tết cha, mùng Hai Tết mẹ, mùng Ba Tết thầy" là một quy tắc như vậy: nó giúp bao nhiêu gia đình khỏi phải bàn lại mỗi năm chuyện ngày nào đi đâu. Người hiện đại sống nhiều lựa chọn hơn, nên càng cần tự đặt nếp cho mình.