Hối tiếc dự đoán là nỗi tiếc ta tưởng tượng trước khi chọn: "lỡ chọn cái này rồi thấy cái kia tốt hơn thì sao". Nó có thể giúp ta cẩn thận, nhưng khi quá mạnh thì làm ta đứng yên. Nghiên cứu của Daniel Gilbert và cộng sự (2004) cho thấy người ta thường dự đoán mình sẽ tiếc nhiều hơn mức thật sự tiếc khi chuyện đã xảy ra — nghĩa là nỗi sợ hối tiếc thường to hơn chính sự hối tiếc.
Hối tiếc dự đoán là gì
Có hai loại hối tiếc. Loại thứ nhất là hối tiếc sau khi chọn: ta đã chọn A, A không như ý, ta tiếc. Loại thứ hai đến trước khi chọn: ta chưa chọn gì cả, nhưng đã tưởng tượng ra cảnh tiếc, và cảm giác đó đủ thật để làm ta khó chịu ngay bây giờ.
Loại thứ hai chính là thứ giữ chân người do dự. Đứng trước hai lời mời làm thêm, ta hình dung: "Nếu nhận chỗ A rồi nghe tin chỗ B tăng lương, mình sẽ tức lắm." Cảnh đó chưa xảy ra, có thể không bao giờ xảy ra, nhưng nó làm ta chưa dám nhận chỗ nào.
Từ lý thuyết hối tiếc tới thí nghiệm ga tàu điện ngầm
Hối tiếc trong kinh tế học
Năm 1982, các nhà kinh tế học Graham Loomes và Robert Sugden ở Anh, cùng lúc với David Bell ở Mỹ, đề xuất "lý thuyết hối tiếc". Ý chính: khi chọn, người ta không chỉ nghĩ tới kết quả của phương án mình chọn, mà còn so với kết quả lẽ ra có nếu chọn phương án kia. Ta né những lựa chọn có thể khiến mình hối tiếc nhiều, đôi khi chấp nhận một kết quả kém hơn để tránh cảm giác ấy.
Các nghiên cứu sau đó, trong đó có công trình của Marcel Zeelenberg và cộng sự (1996), cho thấy một điều thú vị: việc ta có được biết kết quả của phương án bỏ đi hay không ảnh hưởng tới cách ta chọn. Khi biết chắc mình sẽ thấy "giá như", người ta chọn khác so với khi không bao giờ biết.
Lỡ chuyến tàu: dự đoán và thực tế
Năm 2004, Daniel Gilbert, Carey Morewedge, Jane Risen và Timothy Wilson đăng trên Psychological Science một loạt nghiên cứu với cái tên gợi hình: "Nhìn về phía trước để nhìn lại phía sau" (Looking forward to looking backward). Một nghiên cứu được làm ở ga tàu điện ngầm. Họ hỏi những người vừa lỡ chuyến tàu trong gang tấc xem họ tiếc tới đâu, và hỏi những người khác dự đoán mình sẽ tiếc tới đâu nếu lỡ tàu như vậy.
Kết quả: người dự đoán tưởng mình sẽ tiếc nhiều hơn so với người thật sự vừa lỡ tàu. Các tác giả giải thích: khi tưởng tượng, ta hình dung mình sẽ tự trách dữ dội. Còn khi chuyện xảy ra thật, tâm trí nhanh chóng tìm cách giảm nhẹ — "tàu tới sớm hơn mọi khi", "đông quá không chen được" — và ta ít tự trách hơn mình nghĩ.
Vì sao ta đoán sai nỗi tiếc của chính mình
| Khi tưởng tượng trước | Khi chuyện xảy ra thật |
|---|---|
| Chỉ thấy một cảnh: mình chọn sai, tiếc ngẩn người | Có rất nhiều việc khác chen vào, kéo sự chú ý đi |
| Nghĩ mình sẽ tự trách nặng nề | Tìm được lý do hợp lý: "lúc đó thông tin chỉ có vậy" |
| Hình dung cảm giác kéo dài mãi | Cảm giác nhạt dần sau vài ngày, vài tuần |
| Quên rằng phương án kia cũng có mặt xấu | Thấy rõ hơn những rắc rối mình đã tránh được |
| Không tính tới việc mình có thể sửa, làm lại | Bắt tay sửa luôn, nỗi tiếc biến thành việc cần làm |
Daniel Gilbert và Timothy Wilson gọi khả năng tự hồi phục này là "hệ miễn dịch tâm lý": ta giỏi làm dịu nỗi buồn của chính mình hơn ta tưởng. Vì không thấy trước khả năng đó, ta sợ quá mức — và sợ quá mức thì không dám chọn.
Khi nỗi sợ hối tiếc có ích
Không nên coi hối tiếc dự đoán là kẻ thù. Nó có ích ở mấy chỗ:
- Nhắc ta chuẩn bị. Sợ tiếc vì không ôn kỹ thì ôn kỹ. Sợ tiếc vì không hỏi giá chỗ khác thì hỏi thêm một chỗ.
- Chỉ ra điều mình thật sự coi trọng. Nếu tưởng tượng cảnh bỏ lỡ chuyến về quê ăn Tết làm mình nhói lòng hơn cảnh bỏ lỡ khoản thưởng cuối năm, đó là thông tin quý về giá trị của mình.
- Ngăn những việc khó sửa. Với chuyện không đảo ngược được, cảm giác "sẽ tiếc lắm" là tín hiệu nên chậm lại.
Hối tiếc dự đoán chỉ thành vấn đề khi nó dừng ở mức cảm giác mà không biến thành hành động chuẩn bị.
Năm cách làm dịu hối tiếc dự đoán
- Viết cụ thể cảnh mình sợ. "Mình sợ tiếc" quá mơ hồ. Viết: "Mình sợ nhận chỗ A, ba tháng sau thấy bạn ở chỗ B được tăng lương." Viết ra rồi, cảnh đó thường nhỏ lại.
- Tự hỏi: nếu điều đó xảy ra, mình sẽ làm gì? "Thì mình xin chuyển, hoặc học thêm để tăng lương ở chỗ A." Khi có kế hoạch, nỗi tiếc biến thành một bước tiếp theo.
- Nhớ lại một lần tiếc trong quá khứ. Lần đó mình tiếc bao lâu? Giờ còn tiếc không? Đa số chuyện từng làm ta "tiếc chết mất" giờ chỉ còn là chuyện kể.
- Ghi lại lý do khi chốt. Viết hai ba dòng: "Mình chọn A vì gần nhà, giờ làm khớp lịch học." Sau này nếu kết quả xấu, đọc lại để thấy mình đã chọn có cơ sở — giảm hẳn phần tự trách.
- Nhớ rằng không chọn cũng có hối tiếc. Người ta có thể tiếc cả những điều mình đã không làm. Chuyện tiếc vì làm hay tiếc vì không làm thì wiki về sở thích, lựa chọn trong đời của hệ đã bàn; ở đây chỉ cần nhớ: đứng yên không phải là lối thoát khỏi hối tiếc.
Câu hỏi tự kiểm: "Nỗi tiếc mình đang sợ là tiếc vì chọn sai, hay tiếc vì đã không suy nghĩ cẩn thận?" Cái thứ hai mình kiểm soát được hoàn toàn. Suy nghĩ cẩn thận xong thì có quyền chọn mà không sợ.
Ví dụ: chọn giữa hai trường cấp ba
Hà, học sinh lớp 9 ở Hải Phòng, đỗ cả hai trường: một trường chuyên xa nhà, một trường thường gần nhà có lớp tiếng Anh tăng cường. Cả nhà phân vân suốt một tuần. Hà cứ nghĩ: "Lỡ vào trường gần rồi ba năm sau thấy bạn trường chuyên giỏi hơn mình thì sao?" Rồi lại nghĩ: "Lỡ vào trường chuyên mà đuối, ngày nào cũng mất cả tiếng đi đường thì sao?"
Mẹ Hà gợi ý một cách: mỗi phương án, viết ra cảnh tiếc mình sợ nhất và việc sẽ làm nếu cảnh đó xảy ra. Với trường gần nhà: nếu thấy mình tụt lại, Hà có thêm thời gian đi học câu lạc bộ toán ở nhà văn hoá. Với trường chuyên: nếu quá mệt, đã có lựa chọn ở ký túc xá trường. Viết xong, Hà thấy cả hai cảnh tiếc đều có đường xử lý. Hà chọn trường gần nhà vì ưu tiên thời gian ngủ và học thêm ngoại ngữ — và chọn một cách nhẹ nhõm, không phải vì hết sợ, mà vì nỗi sợ đã có kế hoạch đi kèm.
Góc nhìn hôm nay: tiếc ít hơn mình tưởng
Thứ đáng mang về từ nghiên cứu của Gilbert và cộng sự: khi đứng trước lựa chọn, giọng nói "rồi mày sẽ tiếc" thường phóng đại. Không phải nó nói sai hoàn toàn, mà nó nói to quá. Biết điều đó, ta có thể nghe nó như một lời nhắc chuẩn bị, chứ không phải lời cấm cản.
Ai muốn đọc thêm có thể tìm sách Stumbling on Happiness (2006) của Daniel Gilbert, bàn kỹ về việc con người đoán sai cảm xúc tương lai của mình. Nếu nỗi sợ hối tiếc làm mình lo âu kéo dài, mất ngủ, không quyết nổi việc gì, đó là lúc nên trò chuyện với chuyên gia tâm lý — bài cuối của danh mục này nói rõ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Hối tiếc dự đoán là gì?
Là nỗi tiếc ta tưởng tượng trước khi chọn, khi hình dung mình chọn một phương án rồi thấy phương án kia tốt hơn. Nó có thể giúp ta chuẩn bị kỹ, nhưng khi quá mạnh sẽ khiến ta chần chừ không dám chốt.
Có phải ta thường tiếc ít hơn mình nghĩ?
Nghiên cứu của Gilbert và cộng sự năm 2004 cho thấy người ta thường dự đoán mình sẽ tiếc nhiều hơn mức thật sự cảm thấy khi chuyện xảy ra, ví dụ khi lỡ chuyến tàu trong gang tấc. Lý do là ta đánh giá thấp khả năng tự làm dịu của tâm trí.
Lý thuyết hối tiếc là gì?
Là lý thuyết do Loomes và Sugden, cùng David Bell, đề xuất năm 1982: khi chọn, người ta so kết quả của phương án đã chọn với kết quả lẽ ra có nếu chọn phương án khác, và có xu hướng né những lựa chọn dễ gây hối tiếc.
Làm sao bớt sợ hối tiếc khi phải chọn?
Viết cụ thể cảnh mình sợ, lên sẵn việc sẽ làm nếu nó xảy ra, nhớ lại những lần tiếc trước đây đã nhạt dần thế nào, và ghi lý do khi chốt. Nhớ rằng không chọn cũng có thể dẫn tới hối tiếc.
Sợ hối tiếc có phải lúc nào cũng xấu?
Không. Nó nhắc ta chuẩn bị, chỉ ra điều mình thật sự coi trọng và khiến ta chậm lại trước những việc khó đảo ngược. Nó chỉ gây hại khi dừng ở cảm giác mà không biến thành hành động chuẩn bị.
