Tình huống giả định ở nhà: tập cho con nghĩ "nếu chọn thế này thì sao"

Tình huống giả định ở nhà là những câu hỏi "nếu… thì con làm gì?" cha mẹ đặt ra trong bữa cơm, trên đường đi học, trước giờ ngủ — để con tập nghĩ trước hệ quả của một lựa chọn khi chưa phải chọn thật. Cách làm hiệu quả nhất là tình huống ngắn, gần đời sống của con, không có đáp án "đúng" để thuộc, và luôn kèm câu hỏi tiếp theo: "rồi sao nữa?".

Vì sao nên tập trước khi phải chọn thật

Lúc phải quyết định thật thường là lúc tệ nhất để suy nghĩ: bạn đang đứng chờ câu trả lời, thời gian gấp, cảm xúc lên cao. Người lớn hay gặp cảnh này, trẻ con càng dễ gặp. Một đứa trẻ chưa từng nghĩ "nếu bạn rủ mình trốn tiết thì sao" sẽ phải nghĩ lần đầu đúng lúc bạn đang rủ — và lúc đó, câu "ừ đi" dễ bật ra nhất.

Nhà tâm lý học Peter Gollwitzer nghiên cứu cái ông gọi là ý định thực hiện (implementation intentions), trình bày trong một bài tổng kết trên American Psychologist năm 1999. Ý tưởng đơn giản: thay vì chỉ đặt mục tiêu chung chung, người ta lập sẵn kế hoạch dạng "nếu gặp tình huống X thì mình làm Y". Các nghiên cứu của Gollwitzer và cộng sự cho thấy kế hoạch dạng này giúp người lớn làm theo dự định tốt hơn rõ rệt so với chỉ có ý định chung. Phần lớn các nghiên cứu ấy làm trên người lớn và thiếu niên; với trẻ nhỏ, ta mượn tinh thần của nó: đã nghĩ sẵn thì đến lúc gặp, quyết nhanh và vững hơn.

Tình huống giả định còn có một cái lợi khác: con được "chọn sai" mà không mất gì. Chọn sai trong tưởng tượng, nói chuyện với cha mẹ, rồi tự sửa — rẻ hơn rất nhiều so với chọn sai ngoài đời.

Cách đặt một tình huống tốt

Một tình huống giả định tốt có bốn đặc điểm:

1. Gần đời sống của con: chuyện ở lớp, ở sân chung cư, ở chợ, trên đường về — không phải chuyện phim ảnh xa lạ.
2. Ngắn: một hai câu là đủ. "Nếu con nhặt được cái ví ở sân trường thì con làm gì?"
3. Có ít nhất hai đường đi hợp lý: nếu chỉ có một đáp án hiển nhiên, đó là câu kiểm tra, không phải tình huống.
4. Có chỗ cho cảm xúc thật: "nếu bạn thân rủ" khó hơn "nếu một người lạ rủ", và vì thế đáng nghĩ hơn.

Nên tránh tình huống đáng sợ quá sức trẻ (tai nạn, mất người thân) chỉ để "tập". Với những chủ đề an toàn như lạc đường, người lạ, cháy nổ, nên nói ngắn gọn theo hướng dẫn của nhà trường, chứ không biến thành những câu chuyện làm con mất ngủ.

Ba câu hỏi đi kèm mọi tình huống

Sau khi con trả lời "con sẽ làm…", đừng dừng lại ở đó. Ba câu hỏi tiếp theo mới là phần tập luyện thật:

• "Rồi sao nữa?" — đẩy con nghĩ thêm một bước. Con bảo sẽ giữ cái ví để chờ người đánh rơi đến tìm. Rồi sao nữa? Nếu không ai đến thì sao? Nếu ai đó thấy con cầm ví thì nghĩ gì?
• "Ai bị ảnh hưởng?" — mở rộng ra ngoài bản thân. Người đánh rơi ví lo thế nào? Cô giáo, bạn bè nghĩ gì?
• "Nếu chọn sai thì sửa được không?" — giúp con phân biệt lựa chọn đảo ngược được và lựa chọn khó quay lại. Đưa ví cho thầy giám thị thì nếu nhầm vẫn hỏi lại được; tiêu tiền trong ví thì khó sửa.

Không cần hỏi đủ cả ba mỗi lần. Một câu "rồi sao nữa?" đều đặn đã là rất nhiều.

Bảng tình huống theo độ tuổi

Tình huống nên đổi theo đời sống thật của con. Nếu tuần này lớp con vừa có chuyện hai bạn giận nhau, đó là chất liệu tốt hơn bất cứ bảng nào.

Hôm nay, tuần sau, cuối năm

Một công cụ khác có thể điều chỉnh cho trẻ là quy tắc 10-10-10 mà nhà báo Suzy Welch trình bày trong cuốn sách cùng tên (2009): trước một quyết định, tự hỏi mình sẽ thấy thế nào về nó sau mười phút, mười tháng và mười năm. Với trẻ tiểu học, mười năm quá xa để hình dung. Có thể đổi thành "tối nay – tuần sau – cuối năm":

"Nếu con không làm bài tập mà xem hoạt hình, tối nay con thấy thế nào? Sáng mai lên lớp thì sao? Cuối năm nhìn lại, chuyện này còn quan trọng không?"

Điều thú vị là câu hỏi này không phải lúc nào cũng dẫn tới đáp án "nghiêm túc". Đôi khi câu trả lời là: cuối năm chẳng ai nhớ chuyện này — vậy thì chọn theo ý thích cũng được. Dạy con thấy cả hai chiều mới là dạy cân nhắc, không phải dạy nghe lời.

Lúc nào và cách nói thế nào

Lúc thích hợp

• Bữa cơm: mỗi người một tình huống, kể cả cha mẹ cũng trả lời.
• Trên đường: ngồi sau xe máy hay đi bộ tới trường, một câu "nếu…" là đủ cho mười phút.
• Sau khi đọc truyện hoặc xem phim: "Nếu con là nhân vật đó, con có chọn như vậy không?" — truyện cổ tích Việt có rất nhiều chỗ như thế: người anh trong truyện Cây khế có thể chọn may túi ba gang không?

Cách nói

• Không phán đúng sai ngay: nếu con trả lời điều cha mẹ không mong, hỏi "rồi sao nữa?" thay vì bác bỏ.
• Cha mẹ cũng trả lời: con nghe người lớn phân vân, nghĩ thành tiếng, thậm chí đổi ý.
• Không biến thành bài giảng: nếu con đã nghĩ ra cách hợp lý, dừng ở đó. Không thêm "đấy, phải thế chứ".
• Đừng dùng tình huống để gài: "Nếu con lén chơi điện thoại thì sao?" khi đang nghi con làm thế — trẻ nhận ra ngay và mất tin.

Từ giả định tới kế hoạch "nếu… thì…"

Sau một thời gian nói chuyện kiểu này, có thể giúp con chốt vài kế hoạch cụ thể cho những tình huống hay gặp. Theo tinh thần nghiên cứu của Gollwitzer, câu kế hoạch tốt có dạng rõ ràng:

• "Nếu bạn rủ con đi đâu sau giờ học, thì con gọi điện hỏi mẹ trước."
• "Nếu con thấy nhóm chat bắt đầu chê bạn, thì con không thả biểu tượng cười và nhắn riêng hỏi thăm bạn đó."
• "Nếu con quên bài, thì con nói thật với cô ngay đầu giờ."

Con tự đặt câu, cha mẹ chỉ góp ý cho rõ. Viết ra một tờ giấy dán cạnh bàn học càng tốt. Đây không phải nội quy — đây là quyết định con đã làm sẵn, khi đầu óc bình tĩnh, để dùng khi đầu óc không bình tĩnh.

Thử trong tuần này

Chọn một bữa cơm trong tuần làm "bữa nếu". Mỗi người trong nhà, kể cả ông bà nếu ở cùng, nghĩ một tình huống "nếu… thì…" từ chuyện thật của tuần đó và hỏi người ngồi cạnh. Người trả lời nói cách mình chọn, người hỏi được hỏi thêm đúng một câu "rồi sao nữa?". Một gia đình ở Hải Phòng làm vậy vào tối thứ Sáu; theo lời người mẹ kể, tới tuần thứ ba, chính cậu con trai lớp năm đòi được làm người đặt tình huống cho bố.