Trẻ cùng bạn quyết định tốt nhất khi có vài cách công bằng dễ nhớ: chia lượt (mỗi người một lần), một người chia – người kia chọn, biểu quyết khi nhóm đông, và bốc thăm hoặc oẳn tù tì khi hoà. Nhường nhau là một lựa chọn tự nguyện, không phải nghĩa vụ. Việc của cha mẹ là trao cho con những cách này rồi lùi lại, không phân xử thay.
Vì sao quyết cùng bạn khó hơn quyết một mình
Khi quyết một mình, trẻ chỉ cần biết mình muốn gì. Khi quyết cùng bạn, trẻ phải làm thêm ba việc: hiểu bạn muốn gì, chấp nhận rằng bạn có thể muốn khác, và tìm cách chốt mà cả hai đều thấy ổn. Đó là ba việc khó với cả người lớn.
Việc hiểu rằng người khác có suy nghĩ, mong muốn khác mình được các nhà tâm lý gọi là thuyết tâm trí (theory of mind). Một thí nghiệm kinh điển của Heinz Wimmer và Josef Perner (1983) cho thấy phải từ khoảng bốn, năm tuổi trở đi, nhiều trẻ mới bắt đầu hiểu được rằng người khác có thể tin vào một điều sai mà mình biết là sai. Trước tuổi đó, việc "bạn không muốn cái con muốn" thật sự khó hiểu với trẻ. Vì vậy, tranh giành ở tuổi mẫu giáo là bình thường; điều cần không phải là trách mà là dạy cách.
Bốn cách chốt công bằng con nên biết
| Cách | Hợp khi | Dở khi |
|---|---|---|
| Chia lượt | Hai, ba bạn cùng muốn một thứ (xích đu, chiếc xe, quyền chọn phim) | Lượt không rõ dài bao lâu — cần đồng hồ hoặc đếm |
| Một người chia, người kia chọn | Chia đồ có thể cắt được: bánh, kẹo, giấy màu, thời gian | Đồ không chia được hoặc có nhiều hơn hai người |
| Biểu quyết giơ tay | Nhóm từ bốn người, chọn việc chung (đi đâu, làm gì) | Một bạn luôn ở phe thiểu số — cần xoay vòng quyền chọn |
| Bốc thăm, oẳn tù tì | Hai phương án sát nút, ai cũng ổn với cả hai | Chuyện quan trọng hoặc có người thấy thiệt rõ |
Chia lượt: cần một cái mốc dễ thấy
"Mỗi bạn một lượt" chỉ công bằng khi ai cũng biết lượt kết thúc lúc nào. Với trẻ nhỏ, mốc phải nhìn thấy hoặc nghe thấy: đếm đến hai mươi, hết một bài hát, đồng hồ cát. Với trẻ lớn hơn, có thể là "mỗi bạn chọn phim một tối thứ Bảy" và ghi lên lịch.
Một người chia, người kia chọn
Cách chia công bằng này có từ rất lâu đời và vẫn được dùng làm ví dụ trong toán học về chia phần. Nguyên lý đơn giản: người cắt bánh biết mình sẽ lấy phần còn lại, nên sẽ cắt hai phần đều nhất có thể. Trẻ khoảng sáu, bảy tuổi trở lên thường hiểu ngay. Lần đầu dạy, cha mẹ chỉ cần nói luật rồi đứng xem.
Biểu quyết: nhớ người thua
Giơ tay là cách nhanh khi nhóm đông. Nhưng nếu một bạn lúc nào cũng thua, bạn ấy sẽ thôi muốn tham gia. Một chỉnh sửa nhỏ: lần sau, người thua lần trước được chọn trước, hoặc được quyền chọn một phần (chọn chỗ ngồi, chọn đồ ăn).
Bốc thăm và oẳn tù tì: chỉ khi sát nút
Khi hai phương án ngang nhau, kéo dài cãi nhau chỉ tốn thời gian. Oẳn tù tì là cách nhanh, ai cũng biết. Nhưng nên dạy con dùng nó cho chuyện nhỏ và sát nút. Chuyện quan trọng hơn — ai được đi, ai phải ở lại — nên nói chuyện với nhau, không để may rủi quyết.
Nhường nhau: tự nguyện, không phải nghĩa vụ
Trong nhiều gia đình Việt, câu "anh lớn phải nhường em" gần như là luật. Nhường là phẩm chất đẹp — nhưng khi bị ép nhường mãi, trẻ học hai điều không mong muốn. Đứa lớn học rằng ý mình không quan trọng. Đứa nhỏ học rằng khóc to thì được.
Nhường có ý nghĩa nhất khi nó là một quyết định của chính con. Cha mẹ có thể gợi ý, nhưng để con chốt:
- "Em đang muốn chiếc xe lắm. Con có muốn cho em mượn trước không, hay con dùng xong rồi đưa?"
- "Con dùng thêm năm phút nữa, rồi tới lượt em. Con đồng ý không?"
Khi con tự quyết nhường, hãy ghi nhận: "Con tự chọn cho em mượn trước đấy." Khi con quyết chưa nhường, tôn trọng điều đó trong một giới hạn (một lượt, một khoảng thời gian), rồi tới lượt em. Nhường kiểu "lần này bạn, lần sau mình" là một thoả thuận công bằng, không phải sự chịu thiệt.
Chọn việc chung cho cả nhóm
Khi một nhóm bạn phải chọn một việc chung — đi đâu chiều Chủ nhật, làm đề tài gì cho bài nhóm ở lớp — trẻ lớn có thể dùng một quy trình ba bước rất ngắn:
- Mỗi người nói một ý, không ai chê: ghi lại hết các ý. Quy tắc "chưa ai được chê" giúp bạn rụt rè cũng dám nói.
- Loại những ý không làm được: quá xa, quá tốn, không được bố mẹ cho phép. Loại theo điều kiện, không theo ai nói.
- Chọn trong số còn lại: giơ tay, hoặc mỗi người đánh dấu hai ý mình thích, ý nhiều dấu nhất được chọn. Nếu hoà, bốc thăm.
Một nhóm học sinh lớp sáu ở Thái Nguyên dùng cách này để chọn đề tài thuyết trình; nhóm trưởng kể lại rằng phần lâu nhất không phải là chọn, mà là bước một — vì có bạn ngại nói. Đó chính là lý do bước một cần luật "không ai chê".
Cùng quy trình này, khi chọn người làm từng phần việc, nhóm có thể để mỗi bạn nhận một phần mình thích trước, phần không ai nhận thì chia lượt.
Cha mẹ đứng ở đâu
Khi hai đứa trẻ cãi nhau vì một món đồ, phản xạ của người lớn là vào phân xử: "Đưa đây, bạn cầm trước." Làm vậy giải quyết được năm phút, nhưng trẻ không học được cách tự chốt. Có thể làm theo thứ tự này:
- Quan sát: nếu không ai bị đau, không ai khóc nặng, chờ một chút. Nhiều khi trẻ tự xoay xở được.
- Gợi ý câu hỏi: "Hai đứa muốn cùng một thứ. Có cách nào để cả hai đều được không?"
- Nhắc công cụ: "Chia lượt hay oẳn tù tì?" — để trẻ chọn cách.
- Chỉ quyết thay khi cần: có người bị đánh, có nguy hiểm, hoặc cãi quá lâu. Khi đó quyết nhanh, ngắn, không đổ lỗi.
Sau đó, lúc mọi người bình tĩnh, có thể hỏi lại: "Lần sau gặp chuyện này thì mình làm thế nào cho nhanh?". Câu hỏi ấy giúp trẻ tự rút ra quy tắc — một quy tắc do chính các con đặt thì các con dễ giữ hơn.
Thử trong tuần này
Dạy con đúng một cách chốt mới — ví dụ "một người chia, người kia chọn" — vào bữa phụ chiều nay, với một chiếc bánh hay quả táo. Nói luật một lần, rồi để anh chị em hoặc bạn tự làm. Mấy ngày sau, khi có tranh chấp, chỉ cần hỏi: "Dùng cách nào?" và chờ. Nếu con tự chọn được cách, việc của cha mẹ coi như đã xong.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao dạy trẻ chia lượt với bạn?
Cho trẻ một mốc dễ thấy để biết lượt kết thúc lúc nào, như đếm đến hai mươi, hết một bài hát hoặc dùng đồng hồ cát. Nói luật một lần rồi để trẻ tự làm. Khi trẻ tự giữ lượt, ghi nhận việc đó cụ thể.
Có nên bắt con lớn nhường em không?
Không nên ép nhường mãi, vì con lớn dễ nghĩ ý mình không quan trọng, còn con nhỏ học rằng khóc to là được. Hãy gợi ý và để con lớn tự quyết nhường, hoặc thoả thuận lượt rõ ràng như "con dùng thêm năm phút rồi tới em".
"Một người chia, người kia chọn" là gì?
Đây là cách chia công bằng lâu đời: một người chia đồ thành hai phần, người kia được chọn trước. Người chia biết mình sẽ nhận phần còn lại nên sẽ chia đều nhất có thể. Trẻ khoảng sáu, bảy tuổi trở lên thường hiểu và làm được ngay.
Trẻ cãi nhau vì đồ chơi cha mẹ có nên can thiệp?
Nếu không ai bị đau hay gặp nguy hiểm, nên quan sát trước, sau đó gợi ý câu hỏi và nhắc các cách chốt như chia lượt hay oẳn tù tì để trẻ tự chọn. Chỉ quyết thay khi có xô xát, nguy hiểm hoặc tranh cãi kéo quá lâu.
Nhóm bạn chọn việc chung thế nào cho nhanh?
Dùng ba bước: mỗi người nói một ý và chưa ai được chê, loại các ý không làm được theo điều kiện, rồi chọn trong số còn lại bằng giơ tay hoặc mỗi người đánh dấu hai ý mình thích. Nếu hoà thì bốc thăm.
