Nhóm thông minh hơn từng người khi các thành viên có hiểu biết khác nhau, nghĩ độc lập trước khi bàn, được nói tương đối đều nhau và có cách gộp ý rõ ràng. Thiếu những điều kiện đó, nhóm có thể kém hơn cả người giỏi nhất trong nhóm. Nghiên cứu của Anita Woolley và cộng sự trên tạp chí Science năm 2010 còn gợi ý rằng "độ thông minh" của nhóm gắn với cách nhóm nói chuyện nhiều hơn là với trí thông minh của người giỏi nhất, dù kết quả này vẫn đang được tranh luận.
Ba gốc rễ của ý tưởng "nhóm khôn hơn người"
Định lý bồi thẩm đoàn của Condorcet (1785)
Nhà toán học Pháp Nicolas de Condorcet chứng minh một điều đơn giản mà sâu: nếu mỗi người trong nhóm, khi đoán một câu hỏi có/không, đúng với xác suất cao hơn một nửa, và họ đoán độc lập với nhau, thì nhóm càng đông, khả năng đa số đúng càng cao. Nhưng mặt trái cũng đúng: nếu mỗi người đúng ít hơn một nửa, nhóm càng đông thì đa số càng chắc chắn sai. Gộp ý không biến hiểu biết kém thành hiểu biết tốt. Nó chỉ khuếch đại cái đang có.
Con bò của Galton (1907)
Năm 1907, Francis Galton viết trên tạp chí Nature về một cuộc đoán cân nặng con bò ở hội chợ gia súc tại Plymouth, Anh. Trung vị của khoảng tám trăm lượt đoán chỉ lệch khỏi cân nặng thật chưa tới một phần trăm. Câu chuyện thường được kể như bằng chứng "đám đông khôn ngoan". Mảng ước lượng và dự báo thuộc wiki về phán đoán trong hệ này; ở đây chỉ cần giữ lại một ý: các lượt đoán đó được ghi riêng, không ai bàn với ai.
Bốn điều kiện của Surowiecki (2004)
Trong cuốn The Wisdom of Crowds, nhà báo James Surowiecki gom lại bốn điều kiện để đám đông khôn: đa dạng về hiểu biết, độc lập trong ý kiến, phân tán (mỗi người dựa vào hiểu biết tại chỗ của mình), và có cách gộp ý kiến thành một kết quả. Đây là sách viết cho người đọc phổ thông chứ không phải công trình khoa học, nhưng bốn điều kiện này khớp với nhiều nghiên cứu.
Nghiên cứu năm 2010: nhóm cũng có "chỉ số thông minh"?
Anita Woolley, Christopher Chabris, Alex Pentland, Nada Hashmi và Thomas Malone cho hàng trăm người làm việc theo nhóm nhỏ từ hai đến năm người, giải nhiều loại nhiệm vụ khác nhau: động não, lập kế hoạch, giải đố, thương lượng chia nguồn lực. Họ phát hiện nhóm làm tốt ở một loại việc thường cũng làm tốt ở loại khác, nên đề xuất có một yếu tố chung, gọi là trí tuệ tập thể, ký hiệu c.
Điều gây chú ý là yếu tố này không gắn mạnh với trí thông minh trung bình hay cao nhất của thành viên. Nó gắn với ba thứ khác:
- Độ nhạy xã hội trung bình của thành viên, đo bằng bài kiểm tra đoán cảm xúc qua ảnh chụp đôi mắt.
- Sự đều đặn trong lượt nói: nhóm có vài người nói át cả buổi làm kém hơn nhóm mà mọi người nói tương đối đều.
- Tỉ lệ nữ trong nhóm, nhưng các tác giả giải thích mối liên hệ này phần lớn đi qua độ nhạy xã hội, vì trong mẫu của họ nữ có điểm độ nhạy xã hội cao hơn trung bình.
Kết quả có vững không
Cần nói rõ: đây là chủ đề còn tranh cãi. Một số nghiên cứu lặp lại về sau cho kết quả yếu hơn, có nghiên cứu thấy thành tích nhóm vẫn gắn chủ yếu với năng lực cá nhân của thành viên. Nhóm của Woolley thì công bố thêm các phân tích gộp ủng hộ yếu tố c. Cách đọc an toàn: cách nhóm nói chuyện có ảnh hưởng thật tới kết quả, còn việc có tồn tại một "chỉ số" ổn định giống chỉ số thông minh cá nhân hay không thì chưa ngã ngũ.
Khi nào nhóm thua từng người
Nhà tâm lý học Ivan Steiner, trong cuốn Group Process and Productivity (1972), đưa ra một cách nhìn gọn: kết quả thật của nhóm bằng tiềm năng của nhóm trừ đi phần hao hụt do quá trình. Những chỗ hao hụt hay gặp:
| Hao hụt | Biểu hiện | Điều kiện bị phá |
|---|---|---|
| Thông tin riêng không được nói ra | Nhóm chỉ bàn điều ai cũng biết | Đa dạng không được dùng |
| Chạy theo người nói đầu | Ý đầu tiên thành cái mỏ cho cả buổi | Độc lập |
| Một hai người nói át | Người khác thôi góp ý | Lượt nói đều |
| Nhóm quá giống nhau | Ai cũng thấy cùng một thứ, cùng bỏ sót một thứ | Đa dạng |
| Gộp ý tuỳ tiện | "Cảm giác chung" là ý người có uy tín nhất | Cách gộp |
Bẫy hồ sơ ẩn
Năm 1985, Garold Stasser và William Titus công bố một thí nghiệm nổi tiếng. Họ chia thông tin về các ứng viên cho thành viên nhóm sao cho phần thông tin quan trọng nhất nằm rải rác, mỗi người giữ một mảnh. Nếu gom đủ, ứng viên tốt nhất hiện ra rõ ràng. Nhưng khi bàn, các nhóm chủ yếu nói về thông tin mà ai cũng có, ít khi đưa ra mảnh riêng của mình, nên thường chọn sai. Hiện tượng này được gọi là "hồ sơ ẩn" (hidden profile).
Bài học rất thực tế: nhóm có thông tin hơn từng người không có nghĩa là nhóm dùng được thông tin đó. Phải có bước cố tình hỏi: "Có ai biết điều gì mà những người khác chưa biết không?"
Làm sao cho nhóm khôn hơn: sáu việc cụ thể
- Nghĩ riêng trước, bàn sau. Viết ý hoặc ước lượng của mình ra trước khi nghe người khác. Đây là cốt lõi của kỹ thuật nhóm danh nghĩa và phương pháp Delphi (hai bài khác trong danh mục).
- Chia vai thông tin. Trước buổi bàn, mỗi người được giao tìm hiểu một mặt khác nhau, để khi họp ai cũng có thứ riêng để góp.
- Giữ lượt nói đều. Đi vòng tròn, mỗi người một lượt, hoặc đặt giới hạn thời gian mỗi lượt. Người dẫn dắt để ý ai chưa nói.
- Hỏi thẳng về thông tin riêng. "Ai có thông tin trái với điều đang bàn?" là câu nên hỏi ở mọi buổi bàn quan trọng.
- Đa dạng có chủ đích. Mời người khác chuyên môn, khác lứa tuổi, khác kinh nghiệm. Đa dạng về hiểu biết quan trọng hơn đa dạng hình thức.
- Gộp ý theo cách định trước. Biểu quyết, chấm điểm, lấy trung vị… chọn cách gộp trước khi biết kết quả.
Khi nào nên để một người quyết thay vì cả nhóm
Trí tuệ tập thể không có nghĩa là mọi việc đều nên đưa ra nhóm. Một số tình huống, một người giỏi quyết sẽ tốt hơn:
- Việc đòi chuyên môn sâu mà chỉ một người có. Gộp ý của bảy người không biết với một người biết thường kéo kết quả đi xuống, đúng như mặt trái của định lý Condorcet.
- Việc gấp không đủ thời gian cho các bước nghĩ riêng, bàn, gộp.
- Việc nhỏ, dễ sửa, nơi chi phí họp lớn hơn chi phí chọn sai.
Ngược lại, việc phức tạp, nhiều mặt, cần hiểu biết rải rác ở nhiều người, ảnh hưởng tới cả nhóm, là đất của trí tuệ tập thể.
Góc nhìn hôm nay
Thông điệp đáng mang về nhất từ các nghiên cứu này không phải "nhóm lúc nào cũng khôn hơn", mà là: độ khôn của nhóm được tạo ra bởi cách làm việc, không chỉ bởi người giỏi. Một nhóm học tập gồm toàn bạn học giỏi vẫn có thể làm đồ án kém nếu một người nói suốt và không ai mang thông tin riêng ra. Một nhóm bình thường có thể làm tốt nếu ai cũng được nói và mọi mảnh thông tin được đặt lên bàn.
Thử ở buổi họp nhóm tới: người dẫn dắt ghi chú lại ai đã nói, ai chưa. Cuối buổi nhìn lại tờ ghi chú. Nhiều nhóm ngạc nhiên khi thấy có thành viên cả buổi chưa nói một câu, và thường người đó đang giữ một mảnh thông tin cả nhóm cần.
Muốn đọc thêm: cuốn The Wisdom of Crowds (2004) của Surowiecki dễ đọc; bài gốc của Woolley và cộng sự năm 2010 ngắn và có thể tìm được bản tóm tắt ở nhiều nơi.
Câu hỏi thường gặp
Trí tuệ tập thể là gì?
Trí tuệ tập thể là khả năng của một nhóm giải quyết vấn đề, ra quyết định tốt hơn từng thành viên đứng riêng. Nó xuất hiện khi thành viên có hiểu biết đa dạng, nghĩ độc lập trước khi bàn, được nói đều nhau và có cách gộp ý rõ ràng.
Nhóm có thông minh hơn cá nhân không?
Có thể, nhưng không tự động. Nhóm khôn hơn khi tận dụng được hiểu biết khác nhau của thành viên. Nếu một người nói át, mọi người chạy theo ý đầu tiên hoặc không ai nói ra thông tin riêng, nhóm có thể kém hơn người giỏi nhất trong nhóm.
Nghiên cứu của Woolley năm 2010 nói gì?
Anita Woolley và cộng sự công bố trên tạp chí Science năm 2010 rằng các nhóm có một yếu tố trí tuệ tập thể chung, gắn với độ nhạy xã hội của thành viên và sự đều đặn trong lượt nói, hơn là với trí thông minh của người giỏi nhất. Một số nghiên cứu lặp lại cho kết quả yếu hơn nên chủ đề vẫn còn tranh luận.
Hồ sơ ẩn trong quyết định nhóm là gì?
Đó là hiện tượng Stasser và Titus mô tả năm 1985: khi thông tin quan trọng nằm rải rác ở từng thành viên, nhóm lại chủ yếu bàn những điều ai cũng biết và bỏ sót phần thông tin riêng, nên dễ chọn sai.
Định lý bồi thẩm đoàn Condorcet là gì?
Condorcet chứng minh năm 1785 rằng nếu mỗi người đúng với xác suất cao hơn một nửa và đoán độc lập, thì nhóm càng đông, đa số càng dễ đúng. Ngược lại, nếu mỗi người đúng ít hơn một nửa thì nhóm càng đông, đa số càng dễ sai.
