Với tuổi teen, cha mẹ nên nắm chặt những gì liên quan an toàn, sức khoẻ, pháp luật và tiền lớn; cùng bàn những việc ảnh hưởng tới cả nhà hoặc tương lai gần như chọn môn, giờ về, điện thoại; và buông hẳn những việc thuộc về bản sắc riêng của con như kiểu tóc, cách bày phòng, sở thích, cách học. Ranh giới nên nói rõ thành lời, và nới dần mỗi năm khi con giữ được lời hứa.
Tuổi teen là lúc tranh chấp quyền quyết định
Nhà tâm lý học Erik Erikson mô tả tuổi thiếu niên là giai đoạn của câu hỏi bản sắc: mình là ai, mình khác bố mẹ ở đâu, mình thuộc về nhóm nào. Không lạ khi những cuộc cãi nhau ở tuổi này thường xoay quanh chuyện "ai được quyết": cắt tóc kiểu gì, đi chơi với ai, về lúc mấy giờ, học thêm môn nào.
Từ góc nhìn của tính quyết đoán, đây là giai đoạn quý: con được tập quyết những việc có hệ quả thật, trong khi vẫn có cha mẹ làm lưới đỡ. Nếu cha mẹ giữ hết, con bước vào tuổi mười tám mà chưa từng tự chốt điều gì đáng kể. Nếu cha mẹ buông hết, con phải tự gánh những quyết định vượt sức. Việc của cha mẹ là chia đúng phần.
Ba vùng: nắm, bàn, buông
| Vùng | Ví dụ | Ai chốt |
|---|---|---|
| Cha mẹ nắm | Đi xe khi chưa đủ tuổi lái, rượu bia, thuốc lá, đi xa qua đêm, gặp người quen trên mạng, chữa bệnh, các khoản tiền lớn | Cha mẹ, có giải thích lý do |
| Cùng bàn | Chọn môn học ở lớp 10, học thêm, giờ về buổi tối, giờ dùng điện thoại, cách tiêu khoản tiền tiêu vặt lớn, đi chơi xa trong ngày | Cùng thống nhất; khi bất đồng, nói rõ ai chốt |
| Con buông tay quyết | Kiểu tóc, quần áo (trong nội quy trường), cách bày phòng, nhạc nghe, sách đọc, bạn thân, sở thích, cách sắp xếp giờ tự học | Con |
Bảng của mỗi nhà sẽ khác. Một số nhà để chuyện điện thoại ở vùng "cha mẹ nắm" đến hết lớp chín; nhà khác để con tự quản từ lớp bảy. Điều quan trọng không phải là chia giống ai, mà là chia rõ ràng và nói ra. Phần lớn những cuộc cãi nhau ở tuổi teen không phải vì cha mẹ quá nghiêm hay quá dễ, mà vì không ai biết việc này thuộc vùng nào.
Kiểm soát hành vi khác kiểm soát tâm lý
Các nhà nghiên cứu về nuôi dạy con phân biệt hai kiểu kiểm soát. Brian Barber, trong một nghiên cứu đăng trên Child Development năm 1996, mô tả kiểm soát tâm lý: làm con thấy có lỗi, rút tình cảm khi con không nghe lời, coi nhẹ cảm xúc và ý kiến của con. Kiểu này khác với đặt giới hạn hành vi: giờ về, quy định an toàn, việc phải làm.
Đặt giới hạn hành vi rõ ràng là việc cần thiết. Kiểm soát tâm lý thì làm hỏng chính điều ta muốn rèn: con hoặc chống đối, hoặc lặng lẽ thôi tự nghĩ. Một vài câu cho thấy ranh giới:
- Giới hạn hành vi: "Tối thứ Bảy về trước mười giờ. Muộn hơn thì gọi điện."
- Kiểm soát tâm lý: "Con mà đi thì đừng coi bố mẹ ra gì nữa."
- Giới hạn hành vi: "Chưa đủ tuổi thì không lái xe máy."
- Kiểm soát tâm lý: "Bạn bè con toàn đứa chẳng ra gì, con nghĩ gì mà chơi với chúng nó?"
Mô hình nuôi dạy mà nhà tâm lý học Diana Baumrind gọi là có thẩm quyền (authoritative) — từ các công trình của bà từ thập niên 1960 — kết hợp đúng hai thứ: giới hạn rõ, và sự ấm áp, lắng nghe, giải thích lý do. Không phải độc đoán, cũng không phải thả nổi.
Biết con đang làm gì: hỏi han hay theo dõi?
Cha mẹ nào cũng muốn biết con đi đâu, với ai. Một nghiên cứu được trích dẫn nhiều của Håkan Stattin và Margaret Kerr (Child Development, 2000), thực hiện với thiếu niên khoảng mười bốn tuổi ở Thuỵ Điển, cho thấy phần lớn những gì cha mẹ biết về đời sống của con đến từ việc con tự kể, không phải từ việc cha mẹ tra hỏi hay kiểm soát. Và con kể nhiều hơn khi quan hệ với cha mẹ tốt, khi kể ra không dẫn tới bị mắng ngay.
Điều này có hệ quả thực tế: mỗi lần con kể một chuyện khó (bạn rủ đi chơi muộn, điểm kém, một quyết định con lỡ làm sai) mà nhận về một trận mắng, lần sau con kể ít đi. Cha mẹ biết ít hơn, và con phải tự quyết một mình những chuyện lẽ ra nên bàn.
Một cách làm: khi con kể chuyện, nghe hết, hỏi "con định làm gì?" trước khi nói ý mình. Nếu cần nói không, nói rõ lý do và cảm ơn con đã kể.
Những quyết định thật mà teen nên được tập
Teen cần những quyết định có hệ quả thật, không chỉ chọn áo. Một số việc phù hợp ở tuổi mười ba đến mười lăm:
- Quản một khoản tiền tiêu vặt theo tháng thay vì xin từng lần. Tiêu hết sớm thì cuối tháng thiếu — một bài học nhỏ, cái giá chịu được.
- Tự xếp lịch học trong tuần trước kỳ kiểm tra, cha mẹ chỉ hỏi kết quả cuối tuần.
- Chọn môn lựa chọn ở lớp 10 theo chương trình giáo dục phổ thông 2018: cha mẹ cung cấp thông tin, cùng con xem các tổ hợp trường có, nhưng để con nói lý do và chốt. Chuyện chọn ngành nghề lâu dài là một câu chuyện lớn hơn, không cần giải quyết hết ở tuổi này.
- Lên kế hoạch một buổi đi chơi cho cả nhà: chọn điểm, tính giờ, tính tiền trong một mức cho trước.
- Tự giải quyết một chuyện với thầy cô: xin nộp bài muộn, hỏi lại điểm — cha mẹ chỉ góp ý cách nói.
Về mặt pháp lý, Bộ luật Dân sự 2015 cũng nới quyền theo tuổi: người từ đủ mười lăm đến dưới mười tám tuổi được tự mình xác lập, thực hiện giao dịch dân sự, trừ giao dịch liên quan đến bất động sản, động sản phải đăng ký và những giao dịch khác mà luật quy định phải được người đại diện đồng ý. Pháp luật cũng nhìn nhận tuổi teen là lúc trao dần quyền tự quyết.
Khi con quyết khác ý cha mẹ
Đây là bài kiểm tra thật. Con được quyền ở vùng "buông", và con chọn một kiểu tóc cha mẹ thấy khó coi. Con được cùng bàn về môn học, và con chọn tổ hợp cha mẹ không thích.
Ở vùng "buông": giữ lời
Nếu đã nói là việc của con, thì dù không thích cũng giữ lời. Có thể nói một câu thật lòng ("bố không quen kiểu tóc này, nhưng là tóc của con"), rồi thôi. Rút lại quyền mỗi khi con chọn khác ý là cách nhanh nhất để con không tin vào những vùng đã thoả thuận.
Ở vùng "cùng bàn": nói rõ ai chốt khi bất đồng
Có thể thống nhất trước: với việc chọn môn, con chốt sau khi đã nghe đủ thông tin; với giờ về, cha mẹ chốt nhưng phải giải thích. Khi biết trước luật của cuộc bàn bạc, con dễ chấp nhận kết quả hơn.
Khi con chọn sai và tự gánh hệ quả
Con tiêu hết tiền tiêu vặt trong tuần đầu. Tránh "đã bảo mà" và tránh cứu ngay bằng cách đưa thêm tiền. Hỏi: "Tháng sau con định chia thế nào?". Một hệ quả nhỏ, tự gánh, có người hỏi han — thường dạy nhiều hơn mười lời dặn.
Nới dần: mỗi năm trao thêm một phần
Một cách làm nhiều gia đình thấy hiệu quả: mỗi năm, vào một dịp cố định (sinh nhật, đầu năm học), cha mẹ và con ngồi lại xem bảng "nắm – bàn – buông". Con đề xuất một hoặc hai việc muốn chuyển sang vùng tự quyết, kèm lý do và cách con sẽ giữ lời. Cha mẹ đồng ý ít nhất một việc nếu năm qua con đã giữ được những thoả thuận cũ.
Cách làm này có hai cái lợi. Con thấy quyền tự quyết lớn dần theo một lộ trình, không phải ban phát tuỳ hứng. Và cha mẹ có một lúc định sẵn để buông tay — điều mà nếu không định sẵn, ta thường trì hoãn mãi.
Thử trong tuần này
Tối nay, mỗi người trong nhà — cha mẹ và con — tự viết ba cột "nắm, bàn, buông" theo cách mình nghĩ, mỗi cột năm việc. Rồi đặt ba tờ giấy cạnh nhau. Những việc cả ba người cùng xếp một cột: đã rõ. Những việc xếp lệch nhau: đó là danh sách cần bàn trong tuần. Không cần giải quyết hết trong một tối; chỉ cần nhìn thấy chỗ lệch là đã bớt được một nửa số cuộc cãi nhau sắp tới.
Câu hỏi thường gặp
Tuổi teen nên được tự quyết những gì?
Những việc thuộc bản sắc riêng như kiểu tóc, quần áo trong nội quy trường, cách bày phòng, sở thích, bạn thân và cách tự học. Những việc như chọn môn học, giờ về, điện thoại nên cùng bàn. An toàn, sức khoẻ, pháp luật và tiền lớn thì cha mẹ vẫn nắm.
Cha mẹ có nên kiểm soát con tuổi teen không?
Nên đặt giới hạn hành vi rõ ràng như giờ về hay quy định an toàn, nhưng tránh kiểm soát tâm lý như làm con thấy có lỗi, rút tình cảm hay coi nhẹ ý kiến của con. Kiểu nuôi dạy vừa có giới hạn vừa ấm áp, giải thích lý do thường được khuyến khích hơn.
Làm sao biết con tuổi teen đang làm gì mà không theo dõi?
Nghiên cứu của Stattin và Kerr (2000) cho thấy cha mẹ biết về con chủ yếu nhờ con tự kể, và con kể nhiều hơn khi quan hệ tốt, kể ra không bị mắng ngay. Nghe hết, hỏi con định làm gì trước khi nói ý mình là cách giữ cho con tiếp tục kể.
Con chọn khác ý cha mẹ thì phải làm sao?
Nếu việc đó đã thoả thuận là của con, hãy giữ lời dù không thích, có thể nói thật cảm nhận một câu rồi thôi. Nếu là việc cùng bàn, nên thống nhất trước ai sẽ chốt khi bất đồng để tránh cãi nhau kéo dài.
Từ 15 tuổi con được tự làm những gì theo luật?
Theo Bộ luật Dân sự 2015, người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi được tự mình xác lập, thực hiện giao dịch dân sự, trừ giao dịch liên quan bất động sản, động sản phải đăng ký và các giao dịch luật yêu cầu người đại diện đồng ý. Đây là thông tin tham khảo, các trường hợp cụ thể nên hỏi người có chuyên môn pháp lý.
