Việc con tự quyết được theo từng độ tuổi: bảng tham khảo 3–15 tuổi

Việc con tự quyết được tăng dần theo tuổi: khoảng 3–4 tuổi con chọn giữa hai thứ cụ thể như áo, truyện, món trong mâm; 7–9 tuổi con tự quyết cách dùng giờ rảnh và một khoản tiền nhỏ; 13–15 tuổi con quyết phần lớn chuyện riêng như tóc, phòng, sở thích, lịch tự học và cùng bàn những việc lớn như chọn môn. Bảng dưới đây là tham khảo để mỗi nhà tự điều chỉnh, không phải chuẩn để so con với ai.

Cách đọc bảng này

Trước khi xem bảng, ba lưu ý quan trọng:

• Trẻ khác nhau rất nhiều. Hai đứa trẻ cùng tám tuổi có thể khác nhau cả hai, ba năm về khả năng tự quyết ở từng việc. Một bé chọn sách rất dứt khoát nhưng lúng túng khi chọn bạn cùng nhóm là chuyện bình thường.
• Không dùng bảng để đánh giá con. Nếu con chưa làm được điều ghi trong bảng, điều đó chỉ cho biết nên bắt đầu từ đâu, không có nghĩa con "chậm".
• Bảng nói về quyết định, không nói về việc nhà. Con tự rửa bát hay không là chuyện khác; ở đây chỉ bàn con được chọn những gì.

Mỗi khoảng tuổi chia làm ba cột: việc con tự quyết, việc cùng bàn (con nói ý, cha mẹ nói ý, rồi thống nhất), và việc cha mẹ giữ (có giải thích lý do).

Bảng tham khảo 3–15 tuổi

Nhìn theo hàng dọc, có thể thấy một quy luật đơn giản: mỗi vài năm, một số việc dịch từ cột phải sang cột giữa, từ cột giữa sang cột trái. Đó là cách quyền tự quyết lớn lên — từng việc một, không phải một ngày bỗng trao hết.

Luật pháp cũng nới dần theo tuổi

Không chỉ gia đình, pháp luật Việt Nam cũng nhìn nhận rằng trẻ có tiếng nói ngày càng lớn trong những việc liên quan tới mình. Một số mốc đáng biết:

• Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em (1989), Điều 12: trẻ có khả năng hình thành quan điểm riêng có quyền bày tỏ ý kiến về những việc ảnh hưởng tới mình, và ý kiến đó được xem xét tương xứng với tuổi và độ trưởng thành. Việt Nam là một trong những nước phê chuẩn sớm nhất, năm 1990.
• Luật Trẻ em 2016: ghi nhận quyền của trẻ được bày tỏ ý kiến, nguyện vọng về các vấn đề liên quan đến mình.
• Từ đủ 6 tuổi (Bộ luật Dân sự 2015): trẻ được tự xác lập những giao dịch phục vụ nhu cầu sinh hoạt hằng ngày phù hợp với lứa tuổi — như mua đồ dùng học tập, đồ ăn sáng; các giao dịch khác cần người đại diện đồng ý.
• Từ đủ 7 tuổi (Luật Hôn nhân và gia đình 2014): khi cha mẹ ly hôn, toà án phải xem xét nguyện vọng của con về việc ở với ai.
• Từ đủ 9 tuổi: việc thay đổi họ, tên của trẻ phải có sự đồng ý của chính trẻ (Bộ luật Dân sự 2015); việc nhận trẻ làm con nuôi cũng phải được trẻ đồng ý (Luật Nuôi con nuôi 2010).
• Từ đủ 15 tuổi (Bộ luật Dân sự 2015): được tự mình xác lập, thực hiện phần lớn giao dịch dân sự, trừ những giao dịch liên quan bất động sản, động sản phải đăng ký và các giao dịch luật yêu cầu người đại diện đồng ý.

Các mốc này là thông tin tham khảo để thấy tinh thần chung; trường hợp cụ thể nên hỏi người có chuyên môn pháp lý. Tinh thần ấy rất gần với bảng trên: tuổi càng lớn, ý của con càng phải được tính đến — không phải vì cha mẹ "cho phép", mà vì đó là quyền của con.

Dấu hiệu con sẵn sàng nhận thêm một việc

Không cần chờ đúng sinh nhật. Có thể chuyển thêm một quyết định cho con khi thấy vài dấu hiệu:

1. Con tự đòi: "Con muốn tự chọn áo đi học." Lời đòi là tín hiệu tốt nhất.
2. Con đã làm tốt việc tương tự: tự quản được tiền tuần thì có thể thử tiền tháng.
3. Con chịu được kết quả không như ý: chọn sai một lần, con buồn nhưng không suy sụp, lần sau chọn khác.
4. Con giải thích được lý do: không cần lý do hay, chỉ cần con nói được "vì…".

Ngược lại, nếu sau khi được trao quyền, con thường xuyên căng thẳng, né tránh, hoặc hệ quả vượt quá sức con gánh, có thể tạm lùi lại một bậc — nói rõ là tạm thời, và hẹn thời điểm thử lại. Lùi một bậc không phải phạt.

Những lỗi thường gặp khi trao quyền theo tuổi

Trao quyền rồi rút lại khi con chọn khác ý

"Cho con chọn tóc" nhưng khi con chọn kiểu lạ thì bắt cắt lại. Con học rằng quyền tự quyết chỉ có khi con chọn giống cha mẹ — tức là không có quyền gì.

Trao quá nhiều cùng lúc

Một đứa trẻ vào lớp sáu bỗng được tự quản tiền, tự lo giờ học, tự đi xe buýt, có điện thoại riêng — tất cả trong một tháng. Mỗi việc đều hợp lý, nhưng cùng lúc thì quá tải. Nên thêm từng việc, cách nhau vài tuần.

Giữ quá lâu vì "nó còn nhỏ"

Ông bà, cha mẹ Việt hay quen làm hộ, chọn hộ vì thương. Nhưng một em mười bốn tuổi chưa từng tự mua một món đồ, chưa từng tự chọn một lớp học, sẽ bỡ ngỡ khi bước sang tuổi phải tự quyết nhiều. Thương con theo cách này là cho con tập từ sớm, khi cái giá của sai lầm còn nhỏ.

So với con nhà khác

"Con nhà bác ấy mới tám tuổi đã tự đi học." Mỗi nhà một hoàn cảnh: quãng đường, mật độ xe, tính cách đứa trẻ. Một em ở một xã ven biển Quảng Ngãi đi bộ năm phút tới trường khác hẳn một em phải qua hai ngã tư lớn ở TP.HCM. So sánh chỉ thêm áp lực cho cả cha mẹ lẫn con.

Làm bảng riêng cho nhà mình

Bảng tham khảo chỉ là điểm khởi đầu. Bảng thật nên do chính gia đình làm, và tốt nhất là làm cùng con nếu con từ bảy, tám tuổi trở lên. Một cách làm đơn giản:

1. Kẻ ba cột "con tự quyết – cùng bàn – cha mẹ giữ" lên một tờ giấy khổ lớn.
2. Liệt kê khoảng mười lăm quyết định hay gặp trong tuần của con (ăn, mặc, học, chơi, tiền, bạn bè, màn hình).
3. Cùng con xếp từng việc vào cột. Chỗ nào cha mẹ và con xếp khác nhau, nói chuyện về lý do.
4. Ghi ngày làm bảng. Hẹn sáu tháng hoặc một năm sau xem lại.

Lần xem lại sau sẽ thấy rõ con đã lớn lên thế nào — không qua điểm số hay chiều cao, mà qua số dòng đã dịch sang cột trái.

Thử trong tuần này

Nhìn vào hàng tuổi của con trong bảng tham khảo. Chọn đúng một việc đang nằm ở cột "cùng bàn" hoặc "cha mẹ giữ" mà cha mẹ thấy con đã sẵn sàng — rồi chuyển nó sang cột "con tự quyết". Nói với con rõ ràng: "Từ tuần này, việc chọn sách ở thư viện là của con." Trong tuần, cố gắng không bình luận cái con chọn. Cuối tuần, hỏi con thấy thế nào khi được quyết việc ấy.