Ngày 1/7/1858, tại Hội Linnean ở London, người ta đọc liền nhau hai văn bản về chọn lọc tự nhiên: trích đoạn bản thảo và một lá thư của Charles Darwin, cùng bài luận của Alfred Russel Wallace gửi từ quần đảo Mã Lai. Đây là lần công bố chung đầu tiên của thuyết chọn lọc tự nhiên. Quyết định công bố chung không do Darwin đưa ra một mình: khi đứng trước nguy cơ mất quyền ưu tiên cho công trình hai mươi năm, ông giao việc chọn cho hai người bạn là nhà địa chất Charles Lyell và nhà thực vật học Joseph Hooker.
Đây là một ca hiếm trong lịch sử khoa học, nơi khoảnh khắc chọn được ghi lại gần như từng ngày qua thư từ. Nó cho thấy cái giá của sự chần chừ, và một cách xử lý khi chính mình là người khó công tâm nhất.
Hai mươi năm chưa công bố
Darwin hình thành ý tưởng chọn lọc tự nhiên từ cuối thập niên 1830, sau chuyến đi vòng quanh thế giới trên tàu Beagle. Năm 1844 ông viết một bản tiểu luận dài, kèm thư dặn vợ cho in nếu ông qua đời. Nhưng ông không công bố. Các nhà nghiên cứu đưa ra nhiều lý do: ông muốn gom đủ bằng chứng để không bị bác bỏ, ông biết ý tưởng sẽ gây chấn động với niềm tin tôn giáo thời đó, và ông vốn cẩn thận, hay ốm.
Năm 1855, Wallace công bố một bài báo về quy luật xuất hiện của loài mới, gần với hướng nghĩ của Darwin. Lyell đọc, nhận ra sự trùng hợp và giục Darwin viết ra kẻo bị người khác đi trước. Năm 1856 Darwin bắt đầu viết một cuốn sách lớn, rất lớn, dự định nhiều tập. Năm 1857 ông tóm tắt thuyết của mình trong một lá thư gửi nhà thực vật học Mỹ Asa Gray. Lá thư này về sau trở thành bằng chứng quan trọng.
Lá thư từ Ternate
Đầu năm 1858, Wallace đang thu thập mẫu vật ở vùng Maluku, nay thuộc Indonesia. Theo hồi ức ông viết sau này, trong một cơn sốt rét, ông chợt nghĩ ra cơ chế chọn lọc tự nhiên và viết một bài luận ngắn, ghi địa chỉ gửi từ đảo Ternate. Ông gửi cho Darwin, người ông kính trọng và từng trao đổi thư từ, nhờ chuyển cho Lyell nếu thấy đáng.
Theo cách tính ngày thường được chấp nhận, bài luận tới nhà Darwin ở Downe, hạt Kent, khoảng ngày 18/6/1858. Cùng ngày, Darwin viết cho Lyell: lời cảnh báo của Lyell đã thành sự thật, ông chưa từng thấy sự trùng hợp nào nổi bật như thế; kể cả nếu Wallace có bản thảo năm 1842 của ông trong tay cũng không thể tóm tắt hay hơn. (Có vài tác giả từng đặt nghi vấn về ngày thư đến, nhưng giới sử học nhìn chung không chấp nhận các nghi vấn ấy.)
Bốn đường Darwin có thể đi
| Phương án | Hệ quả với Darwin | Hệ quả với Wallace |
|---|---|---|
| Chuyển bài của Wallace đi in, như Wallace nhờ, và im lặng | Mất quyền ưu tiên cho công trình hai mươi năm | Được ghi nhận trọn vẹn |
| Vội công bố công trình của mình trước | Giữ quyền ưu tiên nhưng mang tiếng hành xử không đàng hoàng, vì đã đọc ý tưởng của người khác | Bị gạt khỏi phát hiện của chính mình |
| Nhờ người thứ ba quyết | Có người công tâm hơn mình đứng ra; vẫn có thể bị nghi thiên vị vì người quyết là bạn mình | Phụ thuộc vào sự công bằng của những người chưa từng gặp |
| Không làm gì, cất thư đi | Không ai trong lịch sử ghi nhận Darwin cân nhắc nghiêm túc phương án này | Bị tước công trình |
Trong lá thư thứ hai gửi Lyell ngày 25/6/1858, Darwin viết rằng ông thà đốt cả cuốn sách của mình còn hơn để Wallace hay bất cứ ai nghĩ rằng ông đã hành xử một cách nhỏ nhen. Ông phân vân có nên công bố một bản tóm tắt ngắn hay không, và tự hỏi liệu làm thế có đàng hoàng không khi đã đọc bài của Wallace. Cuối cùng, ông để Lyell và Hooker quyết.
Lyell và Hooker chọn gì
Hai người bạn đưa ra phương án công bố chung. Họ gửi tới Hội Linnean ba văn bản: trích đoạn tiểu luận năm 1844 của Darwin, lá thư năm 1857 gửi Asa Gray (cho thấy Darwin đã có ý tưởng từ trước), và bài luận của Wallace. Tối 1/7/1858, thư ký của Hội đọc cả ba trước khoảng ba chục người.
Cả hai tác giả đều vắng mặt. Wallace đang ở bên kia địa cầu và không hề được hỏi ý trước. Darwin ở nhà: đứa con trai út của ông, Charles Waring, vừa mất vì bệnh ban đỏ ngày 28/6.
Buổi đọc không gây chấn động. Chủ tịch Hội, Thomas Bell, trong bài tổng kết năm sau còn nhận xét rằng năm ấy không có phát hiện nào nổi bật làm thay đổi ngành khoa học, một câu về sau thường được nhắc lại như ví dụ về việc người đương thời không nhận ra tầm quan trọng của điều đang diễn ra trước mắt.
Hệ quả: một cuốn sách viết vội, một tình bạn bền
Bị thúc bởi bài của Wallace, Darwin bỏ dự định viết sách nhiều tập, chuyển sang viết một bản "tóm tắt" trong hơn một năm. Cuốn Nguồn gốc các loài ra đời ngày 24/11/1859. Nhiều nhà sử học cho rằng nếu không có lá thư từ Ternate, Darwin có thể còn trì hoãn thêm nhiều năm.
Wallace, khi biết chuyện, không phản đối. Thư ông gửi Hooker sau đó tỏ ra hài lòng với cách sắp xếp. Ông còn đặt tên cho một cuốn sách năm 1889 của mình là Darwinism. Dù vậy, một số nhà nghiên cứu hiện nay vẫn đặt câu hỏi về sự công bằng: một người trẻ, xuất thân bình dân, không được hỏi ý mà bài của mình được đọc cạnh tên tuổi lớn. Hai cách nhìn này đều có lý; lịch sử không bắt ta chọn một.
Bài học về quyết định khi mình là người trong cuộc
Chần chừ có giá, và giá có thể đến bất ngờ
Hai mươi năm cẩn thận của Darwin suýt khiến ông mất quyền ưu tiên chỉ vì một lá thư. Cẩn thận là đức tính, nhưng không có hạn chót thì cẩn thận dễ thành chờ mãi.
Khi khó công tâm, mượn mắt người khác
Darwin biết mình không thể vừa là người được lợi vừa là người phân xử. Ông giao quyết định cho người đáng tin, và chấp nhận kết quả. Đây là cách xử lý đáng học, kể cả trong những việc nhỏ: phân chia việc nhóm khi mình là trưởng nhóm và cũng muốn phần dễ, hay chia tài sản nhỏ trong nhà.
Người quyết thay vẫn nên hỏi người vắng mặt
Điểm yếu của cách làm năm 1858 là Wallace không được hỏi. Khi quyết thay người khác, dù với thiện ý, hãy tìm cách báo và hỏi họ, kể cả khi thời gian gấp.
Câu hỏi tự kiểm: Có công việc nào bạn đã "chuẩn bị cho thật kỹ" hơn một năm mà chưa đưa ra không? Đặt một ngày cụ thể để công bố phiên bản tốt nhất hiện có, dù chưa hoàn hảo. Và nếu bạn đang vướng vào một chuyện mà mình được lợi, hãy hỏi: ai đủ công tâm để mình nhờ quyết thay?
Góc nhìn hôm nay: đọc thư gốc, thăm nơi cũ
Toàn bộ thư từ của Darwin, kể cả hai lá gửi Lyell tháng 6/1858, có thể đọc miễn phí trên trang Darwin Correspondence Project của Đại học Cambridge. Các tác phẩm của Wallace có trong kho Wallace Online. Ngôi nhà Down House ở Downe, hạt Kent (Anh), nơi Darwin nhận lá thư, nay mở cửa cho khách tham quan. Hội Linnean vẫn hoạt động tại toà Burlington House ở London. Cuốn Quần đảo Mã Lai (The Malay Archipelago, 1869) của Wallace là cách hay để hiểu người đàn ông đã viết lá thư từ Ternate.
Câu hỏi thường gặp
Ai tìm ra thuyết chọn lọc tự nhiên trước, Darwin hay Wallace?
Darwin hình thành ý tưởng từ cuối thập niên 1830 và viết tiểu luận năm 1844 nhưng chưa công bố. Wallace độc lập đi tới ý tưởng tương tự năm 1858. Hai người được công bố chung tại Hội Linnean ngày 1/7/1858, nên cả hai đều được ghi nhận là đồng phát hiện.
Vì sao Darwin và Wallace công bố chung năm 1858?
Khi nhận bài luận của Wallace khoảng ngày 18/6/1858, Darwin lo mất quyền ưu tiên nhưng không muốn bị coi là hành xử không đàng hoàng. Ông giao quyết định cho Charles Lyell và Joseph Hooker, và hai người chọn công bố chung bài của Wallace cùng các bản viết sớm hơn của Darwin.
Wallace có đồng ý với việc công bố chung không?
Wallace không được hỏi trước vì đang ở quần đảo Mã Lai. Khi biết chuyện, ông không phản đối và tỏ ra hài lòng, về sau còn đặt tên một cuốn sách năm 1889 là Darwinism. Một số nhà nghiên cứu hiện nay vẫn bàn về tính công bằng của cách làm này.
Nguồn gốc các loài xuất bản năm nào?
Cuốn Nguồn gốc các loài của Darwin xuất bản ngày 24/11/1859 ở London. Darwin viết nó trong hơn một năm sau buổi công bố chung năm 1858, như một bản tóm tắt của cuốn sách lớn hơn mà ông định viết.
Ternate ở đâu?
Ternate là một hòn đảo thuộc vùng Maluku, nay thuộc Indonesia. Bài luận năm 1858 của Wallace ghi gửi từ đây, dù một số nhà nghiên cứu cho rằng ông có thể viết nó trên đảo Halmahera gần đó.
