Ngày 27/7/1377, Đại hội đồng của nước Cộng hoà Ragusa (nay là Dubrovnik, Croatia) thông qua một quy định: người đến từ vùng có dịch hạch không được vào thành phố cho tới khi đã ở cách ly một tháng trên đảo nhỏ Mrkan hoặc ở thị trấn Cavtat gần đó. Đây được xem là quy định cách ly bằng văn bản sớm nhất còn lưu giữ. Thời hạn ban đầu là 30 ngày; về sau các thành phố khác kéo dài thành 40 ngày, tiếng Ý là quaranta giorni, và từ đó sinh ra chữ quarantine.
Câu chuyện "cách ly bốn mươi ngày bắt đầu từ Ragusa" vì vậy đúng một nửa: Ragusa mở đầu cách làm, còn con số 40 đến sau. Phần đáng kể hơn con số là cách một thành phố buôn bán nhỏ chốt được một lựa chọn khó khi chưa ai biết dịch hạch lây bằng gì.
Thành phố sống nhờ cảng, chết vì cảng
Ragusa thế kỷ 14 là một thành bang buôn bán trên bờ biển Adriatic, sống nhờ thuyền buôn qua lại giữa Italy, vùng Balkan và phía đông Địa Trung Hải. Từ năm 1358, thành phố chịu sự bảo hộ của vua Hungary nhưng gần như tự quản, do một hội đồng quý tộc điều hành.
Cái chết Đen, đại dịch hạch giữa thế kỷ 14, tới Ragusa khoảng đầu năm 1348 và giết một phần lớn dân thành phố. Những thập niên sau đó, dịch còn quay lại nhiều đợt. Cảng biển mang lại tiền thì cũng mang lại bệnh.
Ba phương án, không phương án nào dễ
| Phương án | Được gì | Mất gì |
|---|---|---|
| Đóng cửa hoàn toàn với tàu, người từ vùng có dịch | Giảm nguy cơ dịch vào thành phố | Thương mại, nguồn sống của Ragusa, gần như ngừng; khó kiểm soát vì vùng có dịch thay đổi liên tục |
| Giữ cửa mở như cũ | Buôn bán không bị gián đoạn | Dịch có thể quay lại bất cứ lúc nào, giết người và làm tê liệt chính việc buôn bán |
| Cho vào, nhưng phải chờ ở ngoài một thời gian | Giữ thương mại, đồng thời lọc bớt người mang bệnh | Tốn công tổ chức nơi cách ly, gây khó chịu cho thương nhân; không chắc thời hạn bao lâu là đủ |
Ragusa chọn phương án thứ ba. Quy định năm 1377 yêu cầu người đến từ vùng có dịch phải ở một tháng tại đảo Mrkan hoặc Cavtat trước khi vào thành, và những người trong thành tự ý tới tiếp xúc với họ cũng phải chịu cách ly như vậy. Người vi phạm bị phạt. Văn bản được chép trong sổ luật của nước Cộng hoà, nay lưu ở Lưu trữ Nhà nước Dubrovnik.
Quyết định khi chưa hiểu nguyên nhân
Điều đáng chú ý nhất: năm 1377, không ai biết dịch hạch do vi khuẩn gây ra. Người châu Âu thời đó giải thích dịch bằng "khí độc" (miasma), bằng sự sắp đặt của các vì sao, hay bằng cơn giận của Thượng đế. Vi khuẩn gây dịch hạch chỉ được Alexandre Yersin tìm ra năm 1894 ở Hồng Kông, hơn năm trăm năm sau. (Yersin về sau gắn bó với Nha Trang, nay thuộc tỉnh Khánh Hoà.)
Vậy hội đồng Ragusa dựa vào đâu? Dựa vào quan sát: người từ vùng có dịch tới thì dịch hay bùng lên sau đó; người bệnh thường phát bệnh trong một khoảng thời gian rồi hoặc chết, hoặc khỏi. Nếu giữ họ ở ngoài đủ lâu, ai mang bệnh sẽ lộ ra trước khi vào thành. Họ không cần biết cơ chế để thấy được quy luật.
Thời hạn 30 ngày dài hơn nhiều so với thời gian ủ bệnh thật của dịch hạch, mà ngày nay biết là thường chỉ vài ngày. Nhưng với người không biết con số chính xác, chọn một khoảng dư thừa là cách hợp lý. Sai theo hướng thận trọng thì tốn thời gian của thương nhân; sai theo hướng ngược lại thì tốn mạng người.
Từ 30 ngày tới 40 ngày
Các thành phố cảng khác ở Địa Trung Hải dần áp dụng cách làm tương tự và kéo dài thời hạn lên 40 ngày. Venezia lập trạm cách ly cố định đầu tiên trên một đảo trong đầm phá năm 1423, gọi là lazzaretto. Nơi đầu tiên dùng mốc 40 ngày và năm cụ thể vẫn chưa được các nhà nghiên cứu thống nhất.
Vì sao lại là 40? Có nhiều cách giải thích, chưa cái nào được chứng minh. Một hướng cho rằng con số mang ý nghĩa tôn giáo trong Kitô giáo (bốn mươi ngày Mùa Chay, bốn mươi ngày chúa Giêsu trong hoang mạc). Một hướng khác nhắc tới quan niệm y học thời cổ rằng bệnh cấp tính sẽ bộc lộ trong vòng bốn mươi ngày. Có thể cả hai cùng góp phần. Điều chắc chắn là chữ quarantine trong tiếng Anh đi ra từ quaranta, nghĩa là bốn mươi.
Mốc thời gian
- 1348: Cái chết Đen tới Ragusa.
- 27/7/1377: Đại hội đồng Ragusa thông qua quy định cách ly một tháng ở Mrkan hoặc Cavtat.
- Thế kỷ 15: Các thành phố Địa Trung Hải lập trạm cách ly, thời hạn 40 ngày phổ biến dần; Venezia lập lazzaretto năm 1423.
- Cuối thế kỷ 16 – giữa thế kỷ 17: Ragusa xây khu Lazareti, dãy nhà cách ly ngay ngoài cổng Ploče, phía đông thành cổ.
- 1894: Alexandre Yersin tìm ra vi khuẩn gây dịch hạch.
Điều mang về từ hội đồng Ragusa
Không phải chọn giữa hai cực
Khi một bên là "đóng hết" và một bên là "để nguyên", phương án hay thường nằm ở giữa: cho đi tiếp nhưng thêm một bước chờ, một bước kiểm. Ragusa không hy sinh buôn bán để chống dịch, cũng không hy sinh mạng người để buôn bán.
Quyết theo quy luật quan sát được, đừng đợi hiểu hết
Họ không biết vi khuẩn là gì, nhưng biết người từ đâu tới thì dịch hay bùng sau đó. Trong đời thường cũng vậy: không cần hiểu hết vì sao con mình hay quấy sau khi xem điện thoại tối khuya mới quyết định cất điện thoại sau tám giờ tối.
Khi chưa biết con số đúng, chọn mức dư về phía an toàn
Ba mươi ngày dài hơn mức cần thiết, nhưng không ai biết mức cần thiết là bao nhiêu. Khi hậu quả của việc thiếu nặng hơn nhiều so với việc dư, dư là lựa chọn hợp lý. Khi biết thêm, ta có thể điều chỉnh.
Câu hỏi tự kiểm: Bạn đang kẹt giữa hai lựa chọn cực đoan nào? Thử viết ra một phương án thứ ba theo mẫu "vẫn làm, nhưng thêm một bước…". Ví dụ: vẫn cho con đi chơi xa với bạn, nhưng thêm bước gọi điện báo khi tới nơi; vẫn nhận thêm việc, nhưng thêm bước thử một tuần trước khi cam kết lâu dài.
Góc nhìn hôm nay: Dubrovnik và chữ "kiểm dịch"
Đảo Mrkan và thị trấn Cavtat vẫn còn, cách Dubrovnik một đoạn đi thuyền ngắn. Khu Lazareti ngoài cổng Ploče vẫn đứng đó, nay được dùng làm nơi tổ chức sự kiện văn hoá. Trong tiếng Việt, ý tưởng của Ragusa sống trong chữ "kiểm dịch", từ kiểm dịch y tế ở cửa khẩu tới kiểm dịch động vật, thực vật với hàng nhập khẩu: đều là cách cho hàng hoá, con người đi qua sau một bước kiểm, thay vì đóng hẳn hoặc mở hẳn.
Để đọc thêm, có thể tìm các bài nghiên cứu về lịch sử cách ly ở Dubrovnik của các nhà sử học y học Croatia, đăng trên các tạp chí y sử, và phần về Ragusa trong các sách lịch sử Cái chết Đen. Nên cảnh giác với những bài viết phổ biến ghi Ragusa "cách ly 40 ngày ngay từ năm 1377": văn bản gốc ghi một tháng.
Câu hỏi thường gặp
Chữ quarantine có nguồn gốc từ đâu?
Chữ quarantine đi ra từ tiếng Ý quaranta giorni, nghĩa là bốn mươi ngày, thời hạn cách ly phổ biến ở các thành phố cảng Địa Trung Hải từ thế kỷ 15. Cách làm này bắt đầu từ quy định năm 1377 của nước Cộng hoà Ragusa, nay là Dubrovnik ở Croatia.
Ragusa cách ly 30 ngày hay 40 ngày?
Quy định ngày 27/7/1377 của Ragusa yêu cầu cách ly một tháng, tức khoảng 30 ngày, ở đảo Mrkan hoặc thị trấn Cavtat. Thời hạn 40 ngày do các thành phố khác áp dụng về sau. Nhiều bài viết phổ biến ghi nhầm Ragusa cách ly 40 ngày ngay từ đầu.
Vì sao cách ly lại là 40 ngày?
Chưa có câu trả lời chắc chắn. Các giả thuyết gồm ý nghĩa tôn giáo của số 40 trong Kitô giáo, như bốn mươi ngày Mùa Chay, và quan niệm y học cổ rằng bệnh cấp tính bộc lộ trong vòng bốn mươi ngày.
Người thời đó có biết dịch hạch lây thế nào không?
Không. Năm 1377 người châu Âu giải thích dịch bằng khí độc hay các vì sao. Vi khuẩn gây dịch hạch chỉ được Alexandre Yersin tìm ra năm 1894. Ragusa đưa ra quy định cách ly dựa trên quan sát rằng dịch thường bùng lên sau khi có người từ vùng dịch tới.
Khu cách ly cổ ở Dubrovnik còn không?
Còn. Khu Lazareti, dãy nhà cách ly xây từ cuối thế kỷ 16 đến giữa thế kỷ 17 ngay ngoài cổng Ploče của thành cổ Dubrovnik, vẫn được giữ và nay dùng cho các hoạt động văn hoá.
