Tháp Eiffel được dựng cho Triển lãm Thế giới năm 1889 ở Paris với quyền khai thác 20 năm; theo hợp đồng, hết hạn vào cuối năm 1909 tháp thuộc về thành phố, và đã có những tiếng nói muốn dỡ bỏ nó. Tháp được giữ lại chủ yếu vì nó đã chứng minh được một công dụng mới: làm cột ăng-ten cho vô tuyến điện báo. Năm 1910, quyền khai thác được gia hạn 70 năm. Người chủ động tạo ra lý do để giữ tháp chính là Gustave Eiffel.
Đây là câu chuyện về một quyết định "giữ hay bỏ" được định đoạt không phải ở phút chót mà bởi những gì người trong cuộc làm trong suốt hai mươi năm trước hạn.
Một công trình sinh ra để tạm thời
Triển lãm Thế giới 1889 được tổ chức nhân kỷ niệm một trăm năm Cách mạng Pháp. Ý tưởng một tháp sắt cao 300 mét đến từ hai kỹ sư trong công ty của Eiffel, Maurice Koechlin và Émile Nouguier, với kiến trúc sư Stephen Sauvestre chỉnh sửa hình dáng. Eiffel mua lại quyền với thiết kế, đưa vào cuộc thi và thắng.
Hợp đồng ký tháng 1/1887 giữa Nhà nước, thành phố Paris và Eiffel quy định: Nhà nước góp một phần kinh phí, phần lớn còn lại Eiffel tự lo; đổi lại, ông được khai thác tháp (bán vé, nhà hàng) trong 20 năm kể từ năm 1890. Sau đó tháp thuộc về thành phố, và thành phố được toàn quyền quyết định số phận của nó.
Công trình khởi công ngày 28/1/1887 và hoàn thành ngày 31/3/1889, chỉ hơn hai năm, với hơn 18.000 chi tiết kim loại và khoảng 2,5 triệu đinh tán. Khi đó nó là công trình cao nhất thế giới.
Bị ghét từ trước khi thành hình
Ngày 14/2/1887, khi tháp mới bắt đầu xây móng, báo Le Temps đăng một bức thư phản đối của nhiều nghệ sĩ, nhà văn nổi tiếng, trong đó có nhà soạn nhạc Charles Gounod, nhà văn Guy de Maupassant, kiến trúc sư Charles Garnier (người xây nhà hát Opéra). Họ gọi dự án là vô dụng và quái dị, làm xấu Paris.
Từ đây sinh ra một giai thoại hay được kể: Maupassant về sau hay ăn trưa ở nhà hàng trên tháp, vì đó là chỗ duy nhất ở Paris không nhìn thấy cái tháp. Câu chuyện dễ nhớ, nhưng không rõ nguồn gốc chắc chắn, nên chỉ nên xem là giai thoại truyền miệng.
Triển lãm 1889 thành công lớn, tháp đón khoảng hai triệu lượt khách trong mấy tháng mở cửa. Nhưng sự nổi tiếng nhất thời không bảo đảm gì cho năm 1909. Lượng khách những năm sau giảm, và với nhiều người, tháp vẫn chỉ là một món đồ của triển lãm đã qua.
Chiến lược của Eiffel: biến tháp thành phòng thí nghiệm
Eiffel hiểu rằng lập luận "tháp đẹp" sẽ không thắng nổi những người cho rằng nó xấu. Ông chuyển sang một lập luận khác: tháp có ích. Trong hai mươi năm, ông đưa tháp vào nhiều loại thí nghiệm khoa học và tự bỏ tiền cho nhiều việc trong số đó.
- Khí tượng: đặt trạm quan sát thời tiết trên đỉnh tháp, đo gió, nhiệt độ, áp suất ở độ cao mà khi đó ít nơi đo được.
- Khí động học: từ đầu thế kỷ 20, cho thả vật từ trên tháp để đo sức cản không khí, rồi xây một hầm gió ở chân tháp năm 1909.
- Vô tuyến: ngày 5/11/1898, nhà chế tạo Eugène Ducretet truyền tín hiệu vô tuyến từ tháp tới điện Panthéon, cách khoảng bốn cây số. Năm 1903, Eiffel mời Gustave Ferrié, người đi đầu về vô tuyến điện báo ở Pháp, dùng tháp làm cột ăng-ten. Trạm thu phát trên tháp ngày càng phát xa hơn.
Eiffel cũng cho khắc tên 72 nhà khoa học, kỹ sư Pháp lên thân tháp, như một tuyên bố rằng đây là công trình của khoa học, không chỉ của triển lãm.
Năm 1909: các phương án trước mặt thành phố
| Phương án | Lý lẽ | Điểm yếu |
|---|---|---|
| Dỡ bỏ, thu hồi sắt | Đúng tinh thần công trình tạm, trả lại cảnh quan cho khu Champ-de-Mars | Mất một trạm vô tuyến đang hoạt động và các thí nghiệm khoa học; tốn chi phí tháo dỡ |
| Giữ nguyên, thành phố tự khai thác | Thành phố nắm toàn quyền | Thành phố phải tự lo bảo dưỡng một công trình sắt khổng lồ |
| Giữ và gia hạn cho bên khai thác | Tháp tiếp tục có người lo bảo dưỡng, thu hút khách, phục vụ vô tuyến | Phải chấp nhận tháp là một phần lâu dài của Paris, điều nhiều người từng phản đối |
Cuối cùng, phương án thứ ba thắng. Bước sang năm 1910, quyền khai thác tháp được gia hạn 70 năm. Cũng trong năm 1910, tháp bắt đầu phát tín hiệu giờ chuẩn bằng vô tuyến, giúp tàu biển và các đài quan sát xa hàng nghìn cây số so giờ chính xác. Một công trình bị chê là vô dụng đã trở thành thứ khó thay thế.
Đọc lại quyết định: người quyết và người tạo ra lý do
Người ký quyết định giữ tháp là chính quyền Paris. Nhưng người tạo ra lý do để giữ là Eiffel. Điểm đáng học nằm ở đây: khi biết trước sẽ có một thời điểm người khác quyết thay mình, việc mình làm được là chuẩn bị bằng chứng từ sớm, không đợi tới ngày phán quyết mới đi thuyết phục.
Cũng nên nói rõ: không có gì chắc chắn rằng nếu không có vô tuyến thì tháp đã bị dỡ. Tháp đã là biểu tượng thu hút du khách, và việc dỡ cũng tốn kém. Vô tuyến là lý lẽ mạnh nhất, nhưng có lẽ không phải lý lẽ duy nhất. Cách nói "tháp Eiffel suýt bị dỡ" vì vậy hơi được kịch tính hoá, dù hợp đồng thật sự để ngỏ khả năng ấy.
Mang về: khi thứ của mình chỉ được giữ "tạm"
Rất nhiều thứ trong đời có hạn kiểu năm 1909: hợp đồng thử việc hai tháng, một dự án thí điểm ở cơ quan, một gian hàng thuê ngắn hạn ở chợ, một câu lạc bộ trong trường chỉ được duy trì nếu có đủ thành viên. Ba câu hỏi rút ra từ chiến lược của Eiffel:
- Ai sẽ quyết, vào ngày nào? Biết rõ người quyết và thời điểm thì mới chuẩn bị đúng hướng.
- Họ coi trọng điều gì? Eiffel không cãi chuyện đẹp xấu; ông chuyển sang ngôn ngữ mà người quyết khó bác: công dụng.
- Bằng chứng nào mình có thể tạo ra từ bây giờ? Mười năm thí nghiệm có số liệu thuyết phục hơn một bài phát biểu hay ở phút chót.
Thử trong tuần này: nếu bạn đang thử việc, đang làm một dự án thí điểm hay giữ một hoạt động "tạm thời", hãy viết ra người sẽ quyết số phận của nó, ngày quyết, và một bằng chứng cụ thể bạn có thể tạo ra trước ngày ấy.
Góc nhìn hôm nay: tháp, và một nhầm lẫn quen thuộc ở Việt Nam
Ngày nay tháp Eiffel đón hàng triệu lượt khách mỗi năm và vẫn mang ăng-ten phát thanh, truyền hình trên đỉnh, nên chiều cao hiện đã hơn 330 mét. Ở tầng cao nhất, khách có thể nhìn vào căn phòng làm việc nhỏ mà Eiffel dành cho mình, nơi ông tiếp khách và theo dõi các thí nghiệm.
Ở Việt Nam có một truyền miệng phổ biến rằng cầu Long Biên (Hà Nội) do Eiffel thiết kế. Thực tế, cầu được công ty Daydé & Pillé của Pháp xây dựng từ năm 1898 đến 1902. Gặp những câu "do Eiffel xây" ở các công trình khác cũng nên kiểm lại nguồn trước khi tin. Ai muốn đọc thêm về tháp có thể tìm trang web chính thức của tháp Eiffel, có phần lịch sử và hồ sơ khoa học, hoặc các sách về Gustave Eiffel của nhà sử học Bertrand Lemoine.
Câu hỏi thường gặp
Tháp Eiffel có suýt bị dỡ bỏ không?
Theo hợp đồng năm 1887, Eiffel được khai thác tháp 20 năm, sau đó tháp thuộc về thành phố Paris và có thể bị dỡ. Đã có tiếng nói muốn dỡ, nhưng năm 1910 quyền khai thác được gia hạn 70 năm, phần lớn nhờ tháp đã chứng minh giá trị làm ăng-ten vô tuyến.
Vì sao tháp Eiffel được giữ lại?
Lý do mạnh nhất là công dụng khoa học, đặc biệt là vô tuyến điện báo: từ năm 1898 tháp đã dùng để thử truyền tín hiệu, từ năm 1903 làm cột ăng-ten, và từ năm 1910 phát tín hiệu giờ chuẩn. Tháp cũng đã là điểm thu hút du khách, khiến việc dỡ bỏ khó được ủng hộ.
Tháp Eiffel được xây trong bao lâu?
Tháp khởi công ngày 28/1/1887 và hoàn thành ngày 31/3/1889, mất hơn hai năm. Công trình gồm hơn 18.000 chi tiết kim loại và khoảng 2,5 triệu đinh tán, cao 300 mét khi khánh thành.
Ai phản đối việc xây tháp Eiffel?
Ngày 14/2/1887, báo Le Temps đăng thư phản đối của nhiều nghệ sĩ và nhà văn, trong đó có Charles Gounod, Guy de Maupassant và kiến trúc sư Charles Garnier. Họ cho rằng tháp vô dụng và làm xấu cảnh quan Paris.
Cầu Long Biên có phải do Eiffel thiết kế không?
Không. Đây là một truyền miệng phổ biến. Cầu Long Biên ở Hà Nội do công ty Daydé & Pillé của Pháp xây dựng trong giai đoạn 1898–1902, không phải công ty của Gustave Eiffel.
